Hoa Lư: vì sao Đinh Tiên Hoàng chọn vùng núi đá vôi làm kinh đô

Đinh Tiên Hoàng chọn Hoa Lư vì lý do quân sự trước hết. Đại Việt sử ký toàn thư chép: vua muốn đóng đô ở Đàm Thôn nhưng đất hẹp, không lợi cho việc đặt hiểm, nên định đô ở Hoa Lư. Ở đây các núi đá vôi dựng sẵn làm tường, người chỉ cần đắp mười đoạn thành nối núi; sông làm hào, đường thủy thông ra đồng bằng.

Năm 968: một kinh đô sau loạn mười hai sứ quân

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh dẹp xong loạn mười hai sứ quân, lên ngôi hoàng đế, đặt tên nước Đại Cồ Việt. Kinh đô cũ của nhà Ngô ở Cổ Loa, giữa đồng bằng, đã không giữ được sự ổn định: triều Ngô rối ren, các sứ quân nổi lên khắp nơi. Hoa Lư là quê của Đinh Bộ Lĩnh (vùng Đại Hoàng, Gia Viễn) và là căn cứ ông đã dùng suốt những năm đánh dẹp.

Kinh đô Hoa Lư tồn tại bốn mươi hai năm (968 – 1010), qua ba triều: Đinh, Tiền Lê và năm đầu nhà Lý. Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long.

Câu then chốt trong sử: "đất hẹp, không lợi đặt hiểm"

Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Đinh, chép đại ý: vua muốn đóng đô ở Đàm Thôn, nhưng vì đất hẹp lại không có lợi về đặt hiểm, nên lại định đô ở Hoa Lư, đắp thành, đào hào, làm cung điện, đặt triều nghi.

Câu sử này đáng đọc chậm vì nó cho biết tiêu chí thật mà người đương thời dùng để chọn kinh đô:

• Đất phải đủ rộng cho cung điện, doanh trại, triều nghi. Đàm Thôn hẹp nên bị loại.
• Đất phải "đặt hiểm" được, tức là có thể dựa vào địa hình để phòng thủ. Đây là tiêu chí quyết định.

Không có chữ nào về long mạch, minh đường hay sơn hướng. Lý lẽ phong thủy, nếu có, nằm ở tầng sau và không được người chép sử ghi lại.

Thành Hoa Lư: núi làm tường, người chỉ đắp chỗ hở

Kinh thành Hoa Lư nằm ở vùng làng cổ Trường Yên (nay thuộc Ninh Bình), giữa một quần thể núi đá vôi dốc đứng. Cách dựng thành rất khác các thành vuông vức kiểu Hán:

Các đoạn tường đắp chỉ dài từ vài chục đến vài trăm mét, vì phần còn lại là vách núi. Sông Sào Khê chảy xuyên qua thành, vừa là hào nước, vừa là đường thủy ra vào. Đường thông giữa hai thành là một quãng tự nhiên giữa hai chân núi.

Khảo cổ ở các đoạn tường cho thấy kỹ thuật kỹ lưỡng: móng có lớp cành cây và nhiều cọc gỗ đóng sâu; chân tường kè đá tảng; mặt trong xây gạch, mặt ngoài đắp đất dày. Nhiều viên gạch in dòng chữ "Đại Việt quốc quân thành chuyên" (gạch xây thành của quân nước Đại Việt). Kết quả nghiên cứu năm 2021 còn cho thấy khu cung điện ở thành Đông trải rộng hơn nhiều so với khu hai đền vua Đinh, vua Lê hiện nay.

Những khoảng đất bằng kẹp giữa vách đá, một dòng sông xuyên qua, lối ra vào bằng thuyền: đó là một "quân thành", thành của quân đội, đúng như chữ in trên gạch.

Đọc thế đất Hoa Lư: lý lẽ quân sự

Từ địa hình, có thể đọc ra lý lẽ chọn đất theo thứ tự quan trọng:

1. Tường thành có sẵn. Núi đá vôi dốc đứng là thứ tường không thể đào, khó leo, không tốn công đắp. So với Cổ Loa phải đắp hơn hai triệu mét khối đất, Hoa Lư chỉ đắp mười đoạn ngắn.
2. Đường thủy kín. Sông Sào Khê và hệ sông ngòi trong núi cho phép thuyền đi lại bên trong, khó bị chặn từ ngoài. Phía Bắc là sông Hoàng Long, cách khu đền vua Đinh khoảng 3,5 km theo đường chim bay, nối ra sông Đáy và đồng bằng.
3. Hậu cứ sâu. Vùng Tràng An phía Nam là mê cung núi và hang nước, nơi rút lui và cất giấu.
4. Ở rìa đồng bằng, không ở giữa. Hoa Lư cách Hà Nội ngày nay khoảng 84 km về phía Nam. Đóng ở rìa châu thổ sông Hồng, triều Đinh vừa với tới đồng bằng, vừa tránh được thế bị vây giữa đồng trống.

Lý lẽ ấy đã được thử thách: các vua Lê Đại Hành, Lê Long Đĩnh giữ được kinh đô qua những cuộc chiến với nhà Tống và Chiêm Thành.

Đọc thế đất Hoa Lư: lớp phong thủy

Người đời sau tả Hoa Lư bằng lời phong thủy: núi non trùng điệp, núi trong sông, sông trong núi; sau lưng là rừng, trước mặt là đồng bằng, xa nữa là biển. Lăng vua Đinh Tiên Hoàng nằm trên núi Mã Yên, núi có dáng yên ngựa, đối diện đền thờ. Những cách tả ấy đúng về hình ảnh và làm nên vẻ đẹp của di tích; chúng dùng đúng bộ từ của loan đầu: núi bao, nước ôm, minh đường phía trước.

Nhưng cần đặt chúng đúng chỗ: chúng là cách người sau nhìn lại, khi Hoa Lư đã thành cố đô và danh thắng. Năm 1770, chúa Trịnh Sâm qua Hoa Lư còn cảm khái trước cảnh "từng bước đều là thành vàng hào nước", tức là vẫn đọc nơi này trước hết như một thế thủ hiểm.

Vì sao rời Hoa Lư: Chiếu dời đô

Năm 1010, Lý Công Uẩn ban Chiếu dời đô. Chiếu nhắc nhà Thương năm lần dời đô, nhà Chu ba lần dời đô, rồi trách hai nhà Đinh, Lê, đại ý: theo ý riêng, coi thường mệnh trời, không noi dấu cũ Thương Chu, cứ chịu yên đóng đô nơi đây, nên vận nước ngắn ngủi. Đối lại, chiếu khen thành Đại La ở giữa trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi, đất rộng mà bằng, cao mà thoáng (xem bài thế đất Thăng Long).

Đặt cạnh nhau, hai kinh đô là hai giai đoạn của một nhà nước:

Đất hẹp, hiểm là ưu điểm khi đất nước vừa thống nhất, còn nhiều thù trong giặc ngoài. Khi đất nước đã ổn định, chính sự hẹp ấy thành nhược điểm: không mở mang được thành nơi đô hội. Chiếu dời đô dùng ngôn ngữ mệnh trời và thế đất, nhưng lý lẽ bên dưới là sự thay đổi nhu cầu của một quốc gia.

Sách cổ nói gì

Đại Việt sử ký toàn thư, kỷ nhà Đinh, năm Mậu Thìn (968), đại ý: vua muốn đóng đô ở Đàm Thôn, nhưng đất hẹp, không lợi về đặt hiểm, nên định đô ở Hoa Lư, đắp thành, đào hào, dựng cung điện, đặt triều nghi. — Đại Việt sử ký toàn thư

Bình: hai tiêu chí "đất rộng hẹp" và "đặt hiểm" là ngôn ngữ của nhà quân sự và nhà xây dựng. Người chép sử thời Lê, vốn rất quen với văn phong thuật số, đã không thêm một chữ phong thủy nào vào đoạn này.

Thiên Đô Chiếu (1010), chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, đại ý: Đinh, Lê theo ý riêng, cứ đóng đô nơi đây, khiến triều đại không lâu bền. — Thiên Đô Chiếu

Bình: lời trách của Lý Công Uẩn là lời của người lập triều mới cần lý do để dời đô; nó không chứng minh Hoa Lư là đất xấu. Chính Hoa Lư đã nuôi hai triều đại qua giai đoạn khó nhất.

Đọc cho đúng mức

• Các số liệu diện tích, chiều dài tường theo tài liệu giới thiệu di tích và báo cáo khảo cổ, có thể khác nhau giữa các nguồn.
• Khoảng cách đo theo đường chim bay trên bản đồ, chỉ để hình dung.
• Lời tả phong thủy về Hoa Lư (núi trong sông, sông trong núi…) là lời đời sau; không có trong đoạn sử chép việc định đô.
• Vận nước Đinh, Lê ngắn không phải vì thế đất. Các biến cố cung đình (vua Đinh và con trưởng bị hại năm 979) và việc kế vị mới là nguyên nhân sử sách ghi.

Việc nên làm

• Khi thăm Hoa Lư, đi thuyền trên sông Sào Khê để thấy "sông làm hào, núi làm tường" bằng mắt.
• Tìm các đoạn tường thành đất nối chân núi, rồi so với vách đá hai bên: bạn sẽ hiểu vì sao chỉ cần đắp mười đoạn.
• Ghé thêm chùa Bái Đính cổ gần đó để thấy nhà chùa chọn đất trong cùng cảnh quan núi đá vôi (xem bài chùa và thế đất).
• Đọc liền ba bài Cổ Loa, Hoa Lư, Thăng Long để thấy ba cách chọn kinh đô của ba giai đoạn: thành Cổ Loa, Hoa Lư, Thăng Long.

Nguồn tham khảo

• Đại Việt sử ký toàn thư — Bản kỷ, kỷ nhà Đinh: việc định đô ở Hoa Lư năm 968 (đại ý).
• Đại Việt sử ký toàn thư — Thiên Đô Chiếu, kỷ nhà Lý, năm 1010 (đại ý).
• Kết quả khảo cổ khu di tích Cố đô Hoa Lư: cấu trúc tường thành nối núi, gạch in chữ "Đại Việt quốc quân thành chuyên", kết quả nghiên cứu năm 2021 về phạm vi khu cung điện (theo các tổng thuật đã công bố).
• Khoảng cách đo trên dữ liệu bản đồ OpenStreetMap (toạ độ đền vua Đinh Tiên Hoàng, sông Hoàng Long, Hoàng thành Thăng Long).