Thế đất "hình vật": rồng chầu, hổ phục, voi quỳ — cách gọi tên đất của người xưa

Thế đất hình vật là lối gọi tên một thế núi, gò theo hình con vật hay đồ vật nó giống: rồng chầu, hổ phục, voi quỳ, rùa bò, bình phong, cái ấn. Sách loan đầu gọi phép này là "hát hình" (gọi hình mà định tên). Tên gọi giúp nhớ thế đất, truyền miệng cho nhau, và gợi chỗ đặt huyệt; còn coi tên ấy quyết định phúc hoạ là phần đời sau thêm vào.

Người Việt sống giữa một kho địa danh đặt theo lối này mà ít khi để ý: Hàm Rồng, núi Ấn, núi Voi, Ngự Bình. Bài giải phép gọi hình, cách nó gợi chỗ huyệt, vài ví dụ Việt Nam có thật, và chỗ nên dừng khi đọc.

Hát hình: gọi tên để nhớ và để truyền

Trong nghề địa lý xưa, thầy đi xem đất về phải kể lại cho chủ nhà, cho học trò, cho đời sau. Không có bản đồ, không có ảnh; thứ duy nhất truyền được là lời. Một thế núi mà gọi là "rồng ngậm ngọc", "hổ nằm canh cửa", "voi quỳ bên sông" thì ai nghe cũng hình dung được ngay: đâu là đầu, đâu là thân, đâu là chỗ nước.

Phép này gọi là hát hình (cũng có nơi đọc là hô hình): đứng trước thế đất, "hô" lên tên hình của nó. Nhiều sách loan đầu, trong đó có Tuyết Tâm Phú, dùng lối so núi, gò với vật để tả dáng: gò tròn như trống, gò dài như cờ, đá vuông như ấn, núi thẳng như hốt. Về sau hình thành cả một phái chú trọng hình tượng, đặt tên cho từng cuộc đất.

Ba việc mà một cái tên hình làm được:

1. Nhớ: một thế đất phức tạp nén vào hai, ba chữ.
2. Định hướng đọc: tên "rồng chầu" báo cho người nghe biết có một dải núi uốn về phía trước; "hổ phục" báo có khối núi bên phải nằm yên.
3. Gợi chỗ huyệt: theo lối hình tượng, huyệt thường nằm ở chỗ "có sinh khí" của hình: hàm, mũi, rốn, ngực của con vật. Câu dân gian "mả táng hàm rồng" là từ lối nghĩ này.

Một bảng tên hình hay gặp

Bảng này nói về dáng, và dáng ấy đều quy được về các khái niệm loan đầu chung: long, sa, án, thủy. Tên hình chỉ là lớp áo kể chuyện bọc lên ngôn ngữ kỹ thuật.

Ví dụ Việt Nam

Chiếu dời đô (1010). Lý Thái Tổ tả đất Đại La: "đắc long bàn hổ cứ chi thế", được thế rồng cuộn hổ ngồi. Đây có lẽ là câu hát hình nổi tiếng nhất trong văn bản Việt. Câu ấy không chỉ một quả núi nào; nó tả thế chung của vùng đất có sông núi bao bọc, theo đúng ngôn ngữ loan đầu thời ấy.

Núi Ngự Bình (Huế). Núi thấp, dài, đỉnh khá bằng, đứng trước kinh thành Huế bên kia sông Hương. Tên "Ngự Bình" (bức bình phong của vua) là một tên hình điển hình: nó gọi núi theo vai trò án sơn che trước minh đường. Xem thêm ở bài thủy khẩu và la thành.

Hàm Rồng (Thanh Hoá). Dãy núi bên sông Mã có một khối được dân gian ví như đầu rồng há miệng uống nước sông. Địa danh này đã thành tên cả một vùng, một cây cầu. Ở đây tên hình đi trước mọi phép phong thủy: người dân đặt theo cái họ thấy.

Núi Thiên Ấn (Quảng Ngãi). Núi đỉnh bằng phẳng, vuông vức bên sông Trà Khúc, được ví như chiếc ấn trời đóng xuống bờ sông; cảnh "Thiên Ấn niêm hà" là một trong những cảnh đẹp có tên của đất Quảng Ngãi. Tên "ấn" là tên hình theo đúng bảng trên.

Bốn ví dụ cho thấy hai dòng chảy gặp nhau: thầy địa lý đặt tên hình để luận đất, dân gian đặt tên hình để nhớ cảnh. Nhiều địa danh Việt mang tên con vật, đồ vật đến từ dòng thứ hai trước, rồi mới được thầy địa lý "đọc" lại.

Khi tên hình bị đẩy quá xa

Lối hình tượng có giới hạn mà chính người trong nghề đã nói:

• Nhìn từ đâu thì giống cái ấy. Cùng một ngọn núi, đứng phía này thấy như voi, đứng phía kia thấy như rùa. Tên hình phụ thuộc chỗ đứng của người gọi.
• Hình giống mà thế không có. Một gò giống hệt con rồng nhưng không có mạch nối với núi lớn, không có nước tụ, thì theo chính loan đầu vẫn là đất không kết. Hình phải đi kèm thế.
• Tên hình thành lời quảng cáo. Một khu đất được rao "thế rồng chầu", "thế ngồi kiệu" để bán giá cao là lối dùng tên hình hiện nay hay gặp; tên đẹp không thay được khảo sát đất.

Nhiều thầy loan đầu về sau dặn đại ý: hình tượng để gọi cho dễ nhớ, luận đất vẫn phải theo long, huyệt, sa, thủy. Bài năm bước tầm long điểm huyệt là quy trình đó.

Sách cổ nói gì

Ở vào chỗ trung tâm của trời đất, được thế rồng cuộn hổ ngồi. — Lý Thái Tổ, Chiếu dời đô (1010)

Tuyết Tâm Phú khi tả các sa quanh huyệt dùng nhiều hình vật dụng như ấn, hốt, cờ, trống, đại ý: sa có hình đồ vật quý mà đứng chầu về huyệt là đẹp. Hám Long Kinh tả chín dạng núi bằng tên sao Bắc Đẩu và so dáng từng sao với vật, đại ý: Tham Lang như măng mọc, Vũ Khúc như chuông úp.

Bình: các sách cổ dùng hình vật như phép so sánh để tả, gắn chặt với các khái niệm sa, long. Việc tách tên hình ra thành một hệ thống riêng, mỗi hình một lời phán, là chuyện về sau. Hiểu tên hình như một lớp ngôn ngữ giúp đọc được địa danh Việt mà không cần tin rằng cái tên làm nên số phận vùng đất.

Đọc cho đúng mức

Tên hình là lối gọi, không phải phép luận. Luận đất vẫn theo long, huyệt, sa, thủy.

Ví dụ địa danh là để hiểu cách đặt tên. Bài không nói vùng nào "phát" vì mang tên rồng, tên ấn.

Cách đọc hình phụ thuộc chỗ đứng. Hai người đứng hai nơi có thể đặt hai tên cho một núi.

Việc nên làm

• Khi nghe một khu đất được gọi theo hình (rồng chầu, hổ phục), hỏi tiếp: mạch đến từ đâu, nước ở đâu, đất có khô không.
• Đọc địa danh quê mình theo lối hình tượng để hiểu người xưa nhìn cảnh thế nào; đó là một phần lịch sử địa phương.
• Mua đất: đừng trả thêm tiền cho một cái tên đẹp; trả cho khảo sát đất.
• Đọc thêm về dáng núi ở bài cửu tinh sơn và ngũ tinh sơn hình.

Nguồn tham khảo

• Lý Thái Tổ, Chiếu dời đô (1010) (trích nguyên văn).
• Tuyết Tâm Phú, gắn tên Bốc Tắc Ngụy (dẫn đại ý phần tả sa).
• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng (dẫn đại ý phần chín dạng núi).
• Địa danh Ngự Bình (Huế), Hàm Rồng (Thanh Hoá), Thiên Ấn (Quảng Ngãi) theo các tài liệu địa phương.