Mười hai con giáp trong văn hoá Việt: tranh Đông Hồ, ca dao, tên đất và chuyện con Mèo thay con Thỏ

Mười hai con giáp đi vào văn hoá Việt qua bốn ngả có chứng liệu: tranh dân gian (Đông Hồ, Hàng Trống), ca dao tục ngữ, tên đất gắn với truyền thuyết, và thói quen gọi biến cố lịch sử bằng năm can chi. Không đều nhau: trâu, gà, lợn, chuột, mèo, rồng, hổ có mặt dày đặc; dê và khỉ gần như vắng.

Đọc con giáp Việt như đọc chứng liệu

Bài mười hai con giáp đã kể nguồn gốc bộ con vật ở Trung Hoa và các thuyết về con Mèo. Bài này làm việc khác: gom những chỗ con giáp thật sự xuất hiện trong đời sống người Việt, ở dạng còn xem được, đọc được, đến được. Mỗi chứng liệu ghi rõ nó là tranh, là câu ca, là tên đất hay là sử, để bạn biết mình đang cầm cái gì trong tay.

Mỗi giờ trong ngày còn có ba con vật riêng theo sách cổ, chuyện ấy ở bài ba mươi sáu cầm tinh.

Một nguyên tắc đi suốt bài: con vật xuất hiện trong văn hoá không có nghĩa là nó đang đóng vai con giáp. Con trâu trong ca dao là trâu cày, không phải chi Sửu. Nhưng chính độ dày của con vật trong đời sống quyết định con giáp nào "sống" ở Việt Nam và con nào chỉ nằm trên lịch.

Tranh dân gian: chuột, mèo, lợn, gà và năm con hổ

Đám cưới chuột (Đông Hồ) là bức tranh con giáp nổi tiếng nhất của người Việt, dù người vẽ không định vẽ con giáp. Đám rước chuột kèn trống đưa dâu, đi trước là những con chuột dâng lễ vật cho một con mèo to ngồi chờ. Lớp nghĩa phổ biến nhất: kẻ yếu phải lễ lạt kẻ mạnh mới được yên thân. Điều đáng để ý với người đọc con giáp: hai con vật Tý và Mão của bộ con giáp Việt đứng chung một khung tranh, trong một quan hệ ai cũng hiểu.

Lợn đàn, Lợn ăn cây ráy (Đông Hồ) vẽ lợn ỉ béo tròn, nhiều bản có hình xoáy âm dương trên mình lợn. Lợn ở đây là của để dành, là sự sung túc của nhà nông. Chi Hợi trong lịch là chi cuối vòng; trong tranh, con lợn là con vật được vẽ nhiều nhất.

Tranh gà dán ngày Tết: gà trống đề hai chữ "Đại cát" và tranh đàn gà mẹ con. Gà gáy báo sáng, nên tranh gà đầu năm là lời chúc một khởi đầu tỏ rõ.

Chăn trâu thổi sáo đặt con trâu vào khung cảnh thanh bình nhất của làng quê. Trâu trong tranh không oai như hổ, không thiêng như rồng, nhưng là con vật duy nhất người xem cảm thấy thân.

Ngũ hổ (Hàng Trống) là tranh thờ: năm con hổ năm màu ứng năm phương, treo ở điện thờ Mẫu. Hổ ở đây không phải con giáp mà là thần hộ vệ. Người Việt gọi kiêng con hổ là "ông Ba Mươi", ở Nam Bộ có miếu thờ "ông Cọp"; con giáp Dần mang theo cả lớp kính sợ ấy.

Ở Huế, làng Sình bên sông Hương có dòng tranh thờ in khắc gỗ; các mô tả về làng nghề có nhắc bộ tranh con giáp dùng trong lễ cúng. Chúng tôi chưa xem được bộ tranh gốc nên chỉ ghi lại như một đầu mối.

Ca dao, tục ngữ: con vật của bữa cơm và đồng ruộng

Ca dao không đếm con giáp, nhưng đếm con vật trong nhà. Một bài ai cũng thuộc gom ba con giáp trong bốn câu:

Gà (Dậu), lợn (Hợi), chó (Tuất) ở đây là ba con vật của sân nhà, mỗi con "xin" một thứ gia vị. Câu ca vui, nhưng nó cho biết ba chi cuối vòng là ba con vật gần bếp nhất.

Con mèo và con chuột thì có hẳn một bài đối đáp:

Lại là cặp Tý – Mão, lần này đảo vai: chuột trêu mèo.

Con trâu có những câu nặng nhất: "Trâu ơi ta bảo trâu này, trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta"; "Con trâu là đầu cơ nghiệp"; "Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà". Trâu được xếp ngang hàng với vợ và nhà trong ba việc lớn của đời đàn ông. Ở Việt Nam, chi Sửu là trâu chứ không là bò, như bài 12 con giáp đã nói; ca dao giải thích vì sao lựa chọn ấy tự nhiên đến thế. Còn chi Sửu trong sách cổ nói gì về con người thì xem người tuổi Sửu.

Các con còn lại đi vào tục ngữ, thường để nói về người: "Chuột sa chĩnh gạo", "Mèo mả gà đồng", "Chó treo mèo đậy", "Rồng đến nhà tôm", "Rồng vàng tắm nước ao tù", "Cưỡi ngựa xem hoa", "Ngựa quen đường cũ", "Treo đầu dê bán thịt chó", "Khỉ ho cò gáy", "Hổ dữ không ăn thịt con". Đếm sơ, dê và khỉ chỉ xuất hiện ở vài câu, mà câu nào cũng ở vai phụ.

Tên đất: rồng ở kinh đô, trâu dưới hồ, gà ngoài mũi đá

Thăng Long. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm Canh Tuất (1010) Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La; thuyền tạm đỗ dưới thành thì có rồng vàng hiện lên ở thuyền vua, nhân đó đổi tên thành Thăng Long, nghĩa là rồng bay lên. Thú vị là năm dời đô là năm Tuất, năm con chó, mà tên kinh đô lại mang con rồng. Rồng ở đây là điềm vương, không phải con giáp.

Hạ Long, Hàm Rồng, Long Biên. Rồng là con giáp duy nhất phủ dày đặc lên tên đất Việt, và phần lớn gắn với truyền thuyết: rồng hạ xuống nhả ngọc thành đảo, núi có hình hàm rồng. Gốc của độ dày ấy nằm ở huyền thoại lập quốc: theo Lĩnh Nam chích quái, Lạc Long Quân thuộc nòi rồng, lấy Âu Cơ sinh trăm trứng.

Hồ Kim Ngưu. Truyền thuyết kể thiền sư Minh Không (có bản ghi Không Lộ) đúc quả chuông lớn, tiếng chuông vang xa, con trâu vàng ở phương Bắc nghe tưởng tiếng mẹ gọi nên chạy về Nam, sa xuống hồ ở Thăng Long, từ đó hồ có tên Kim Ngưu, tức trâu vàng. Hồ Tây ngày nay và dòng sông Kim Ngưu ở Hà Nội còn giữ dấu tên ấy.

Bến Nghé. Tên cũ của vùng Sài Gòn. Một cách giải thích phổ biến cho rằng tên Việt dịch từ tên Khmer nghĩa là "bến trâu"; nghé là trâu con. Dù có thuyết khác, tên đất lớn nhất Nam Bộ vẫn mang con trâu.

Mũi Kê Gà, hòn Trống Mái. Mũi đá Kê Gà ở Bình Thuận, đôi đá Trống Mái ở Sầm Sơn mang con gà. Gà gắn với đá và biển, có lẽ vì dáng đá nhìn từ xa giống gà đứng.

Ngựa sắt Phù Đổng. Theo Lĩnh Nam chích quái, Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt đánh giặc Ân; dân gian kể thêm vết chân ngựa thành ao hồ, lửa ngựa phun cháy tre thành tre đằng ngà. Ngựa có mặt trong tên đất, lễ hội và tranh thờ quanh vùng Phù Đổng, Sóc Sơn.

Đáng chú ý là những gì không có: trong các tên đất quen thuộc, gần như không có chỗ nào gắn với dê hay khỉ bằng một truyền thuyết lâu đời. Tên "đảo Khỉ" hiện nay là tên du lịch mới.

Năm can chi trong ký ức lịch sử

Người Việt nhớ nhiều biến cố bằng tên năm can chi chứ không bằng con số:

Can chi các năm trên đã kiểm bằng bộ âm lịch của site. Hai trong năm sự kiện rơi vào năm Dậu, một sự trùng hợp thuần tuý; nhưng chính những tên gọi như "Ất Dậu" làm con giáp thành dấu mốc ký ức, mạnh hơn bất kỳ lời bình nào về tính cách con gà.

Văn sấm truyền là của Trạng Trình cũng dùng con giáp làm mốc năm: "Long vĩ xà đầu khởi chiến tranh" (cuối năm Thìn, đầu năm Tỵ), "Mã đề dương cước anh hùng tận" (vó ngựa chân dê, tức năm Ngọ năm Mùi), "Thân Dậu niên lai kiến thái bình". Đây là văn bản truyền tụng, lưu hành muộn, các bản chép khác nhau ở câu thứ hai; việc gán cho Nguyễn Bỉnh Khiêm là theo truyền thống, chưa có văn bản sớm xác nhận.

Con Mèo: chứng liệu Việt bên cạnh các thuyết

Bài 12 con giáp đã trình bày các thuyết vì sao Mão là Mèo (âm "Mẹo", đời sống nhà nông, các con giáp đổi nghĩa khác). Ở đây chỉ thêm chứng liệu phía Việt:

• Người Việt vẫn nói "giờ Mẹo", "tuổi Mẹo" song song với "giờ Mão"; âm "Mẹo" sống trong lời nói hằng ngày ở nhiều vùng.
• Trong tranh Đám cưới chuột và trong ca dao mèo – chuột, hai con vật Tý và Mão của bộ Việt đứng thành một cặp quen thuộc. Thỏ thì gần như không xuất hiện trong tranh dân gian, ca dao về đồng ruộng.
• Mèo được nuôi trong mọi nhà để giữ lúa, nên khi một con giáp phải là con vật ai cũng hình dung được, mèo có sẵn chỗ.

Chưa có văn bản nào ghi lại lúc người Việt chuyển Thỏ thành Mèo. Các chứng liệu trên chỉ cho thấy: khi chuyển, con Mèo bước vào một chỗ đã được tranh và ca dao chuẩn bị sẵn. Phần đọc chi Mão theo sách cổ, không theo tính con mèo, ở bài người tuổi Mão.

Sách cổ nói gì

Đại Việt sử ký toàn thư, phần chép đời Lý Thái Tổ, đại ý: mùa thu tháng Bảy năm Canh Tuất, vua dời đô từ Hoa Lư sang thành Đại La; thuyền tạm đỗ dưới thành, có rồng vàng hiện lên ở thuyền ngự, nhân đó đổi tên thành là Thăng Long. — Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ

Bình: đoạn sử này cho thấy cách người Việt xưa dùng con vật trong bộ mười hai: con rồng mang nghĩa điềm lành và vương quyền, tách hẳn khỏi chuyện năm Tuất. Hai lớp nghĩa của một con vật (con giáp trên lịch và biểu tượng trong văn hoá) sống song song mà không lẫn vào nhau.

Từ thế kỷ thứ nhất, Vương Sung trong Luận Hành, thiên Vật Thế, đã nhắc đại ý: con vật gắn với chi chỉ là ký hiệu, đừng suy từ tính con vật ra quy luật sinh khắc. Văn hoá Việt, nhìn qua các chứng liệu ở trên, làm đúng như vậy một cách tự nhiên: tranh, ca dao, tên đất dùng con vật theo đời sống, không theo phép tính can chi.

Đọc cho đúng mức

• Con vật trong văn hoá không phải con giáp trong lá số. Con trâu trong ca dao, con rồng ở Thăng Long, con hổ ở điện Mẫu đều có đời sống riêng. Đừng dùng chúng để suy ra tính cách người tuổi Sửu, tuổi Thìn, tuổi Dần.
• Chứng liệu dân gian có nhiều dị bản. Câu ca dao, truyền thuyết tên đất được ghi theo bản phổ biến; các vùng có thể kể khác.
• Vắng mặt không phải là xấu. Dê và khỉ ít xuất hiện chỉ cho thấy chúng xa đồng ruộng Bắc Bộ, không nói gì về người tuổi Mùi, tuổi Thân.
• Định kiến dân gian về tuổi (chẳng hạn chuyện "con gái tuổi Dần") không có gốc trong sách can chi. Nó là lớp diễn giải muộn về tính con vật, đúng thứ mà Vương Sung đã cảnh giác.

Việc nên làm

• Khi kể cho trẻ con nghe về con giáp của chúng, kể kèm một bức tranh hay một câu ca dao Việt có con vật ấy; con giáp sẽ thành văn hoá chứ không chỉ là con số trên lịch.
• Đi Hà Nội, ghé hồ Tây và nhớ chuyện trâu vàng; đến Huế, hỏi về làng Sình; đến Đông Hồ, xem tận tay tranh Đám cưới chuột.
• Khi xem tuổi, tách hai lớp: lớp văn hoá (con vật) để thưởng thức, lớp phép tính (địa chi, ngũ hành) để tra cứu. Bài bốn con giáp của một người nói về lớp thứ hai.

Nguồn tham khảo

• Đại Việt sử ký toàn thư — Bản kỷ, kỷ nhà Lý, đoạn Lý Thái Tổ dời đô năm Canh Tuất (đại ý).
• Lĩnh Nam chích quái — Truyện Hồng Bàng thị, Truyện Đổng Thiên Vương (đại ý).
• Vũ Ngọc Phan, Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam — các câu ca dao, tục ngữ dẫn trong bài (bản phổ biến).
• Vương Sung, Luận Hành — thiên Vật Thế (đại ý).
• Can chi các năm 1010, 1789, 1885, 1904, 1945, 1968: tính bằng bộ âm lịch của aihuyenhoc.com.