Cửa trước thẳng cửa sau: 'xuyên đường' trong sách và chuyện gió lùa của nhà ống, bẻ dòng mà không bịt gió

Cửa trước nhìn thẳng ra cửa sau là thế mà sách phong thủy đời sau gọi là "xuyên đường": khí vào cửa trước đi một mạch ra cửa sau, không dừng trong nhà. Kiến trúc nhiệt đới lại cần gió xuyên qua nhà. Hai bên gặp nhau ở một điểm: dòng đi thẳng tắp là dòng kém. Cách xử lý là bẻ dòng bằng vách, cầu thang, giếng trời, không phải bịt cửa sau.

"Xuyên đường" là chữ của ai

Chữ đường ở đây là gian nhà chính, như trong "nhà thờ họ có ba gian đường"; xuyên là đâm qua. "Xuyên đường" là thế cửa trước, cửa sau (hoặc cửa sổ lớn phía sau) nằm trên một đường thẳng xuyên qua gian chính.

Tên gọi này phổ biến trong sách phong thủy nhà ở viết bằng tiếng Trung thế kỷ 20 và trong lời các thầy hiện nay. Chúng tôi không tìm thấy chữ "xuyên đường" trong Táng Thư hay Dương Trạch Tam Yếu. Phần gốc cổ của nó là nguyên lý chung về khí và gió của Táng Thư (dẫn ở mục sách cổ), cộng với thuyết thủy pháp của loan đầu: nước đến và đi uốn khúc là quý, nước chảy thẳng một đường là kỵ. Thầy đời sau đem hình ảnh dòng nước ấy vào trong nhà, coi người và gió đi từ cửa trước ra cửa sau như một dòng nước.

Vì vậy nên đọc "xuyên đường" như một suy rộng có lý của nguyên lý cổ, chứ không phải điều sách cổ trực tiếp phán.

Kiến trúc khí hậu nói gì về cùng thế đó

Thông gió xuyên phòng là cách làm mát rẻ nhất ở xứ nóng ẩm. Các sách kiến trúc khí hậu nhiệt đới, dựa trên nhiều thí nghiệm trong hầm gió, rút ra mấy điều đáng nhớ:

Đặt cạnh nhau, chỗ trùng hợp rất rõ: sách nói khí đi thẳng thì không tụ, kiến trúc nói gió đi thẳng thì không quét. Cả hai đều chọn dòng có khúc quanh. Bài phong thủy và kiến trúc khí hậu bàn rộng hơn chỗ hai bên gặp và tách nhau.

Thế này gặp nhiều nhất ở đâu

• Nhà ống cửa giữa, lối đi giữa, cửa sau giữa. Mặt bằng đối xứng, từ vỉa hè nhìn vào thấy xuyên tới sân sau hoặc cửa bếp.
• Nhà ống có cầu thang đặt một bên, lối đi thẳng tắp dọc tường biên từ cửa trước tới khu bếp và cửa sau.
• Căn hộ chung cư có cửa căn hộ thẳng cửa kính ra lô gia; mở cửa căn là nhìn thấy trời. Đây là kiểu phổ biến của căn hộ hai phòng ngủ.
• Nhà cấp bốn, nhà vườn có cửa giữa gian chính thẳng cửa hậu, theo lối nhà truyền thống. Ở nhà xưa, cửa hậu thường nhỏ hơn và có bức bình phong hoặc bếp, chuồng, vườn phía sau làm lớp chắn.

Ví dụ: nhà ống 4 x 18 m, năm cách bẻ dòng

Nhà phố ngang 4 m, sâu 18 m, trần tầng trệt 3,3 m. Cửa chính rộng 1,4 m ở giữa mặt tiền. Từ cửa, một lối đi thẳng qua phòng khách, cạnh cầu thang, qua bếp, ra cửa sau rộng 0,9 m dẫn ra sân phơi. Đứng ngoài vỉa hè nhìn vào thấy rõ sân sau.

Năm cách, xếp từ rẻ đến tốn:

1. Vách thưa hoặc kệ lửng sau cửa chính, lệch một bên. Đặt vách cách mặt cửa 1,2 – 1,5 m, che khoảng nửa đến hai phần ba bề rộng cửa, chừa lối đi 0,9 – 1,1 m bên cạnh. Vách lam gỗ khe hở 3 – 5 cm cắt tầm nhìn khi đứng ngoài nhưng gió vẫn qua. Số đo cụ thể có ở bài vách ngăn sau cửa chính.

2. Dùng cầu thang làm lớp chắn. Nếu đang sửa nhà, dời cầu thang ra giữa chiều ngang (thang rộng khoảng 0,9 – 1,0 m), lối đi đi vòng qua một bên. Từ cửa không còn nhìn thẳng ra sau được nữa. Đây là cách nhiều nhà ống mới đang làm vì vừa bẻ dòng, vừa tạo được giếng trời cạnh thang. Chuyện cầu thang nhìn ra cửa có bài riêng: cầu thang đối diện cửa chính.

3. Giếng trời giữa nhà. Một giếng trời 1,2 x 2 m trở lên ở giữa nhà làm gió có chỗ đi lên thay vì đi thẳng ra sau. Phong thủy gọi đó là minh đường trong nhà (bài giếng trời). Đây là cách giải được cả hai bài toán cùng lúc: phần giữa nhà có sáng, có gió, mà dòng khí không còn là một đường thẳng.

4. Dời cửa sau lệch sang một bên. Cửa sau dịch sang sát một tường biên, lệch khỏi trục cửa trước từ 0,6 – 0,9 m trở lên. Khi sửa nhà, đây là việc nhỏ: xây lấp một đoạn tường, trổ một đoạn khác. Gió vẫn thoát, chỉ là phải đổi hướng một lần.

5. Đổi loại cửa sau. Cửa sau đặc thay bằng cửa chớp lá sách hoặc cửa có ô thoáng phía trên. Ban ngày khép cánh mà gió vẫn ra; nhìn từ ngoài vào chỉ thấy mặt cửa, không thấy trời.

Điều không nên làm là bịt hẳn cửa sau. Nhà ống bít kín phía sau thì phần bếp, vệ sinh nóng và ẩm, mùi nấu ăn dồn ra phòng khách. Một lối thoát thứ hai khi có cháy cũng là thứ nhà ống rất cần.

Căn hộ có cửa thẳng lô gia

Căn hộ không dời được cửa, không xây được giếng trời. Những việc làm được:

• Đặt kệ thấp hoặc tủ giày cao khoảng 1,1 m lệch một bên sau cửa căn hộ, đủ cắt tầm nhìn khi đứng ở hành lang.
• Treo rèm hai lớp ở cửa lô gia: lớp voan để sáng, lớp dày kéo khi cần.
• Đặt chậu cây lớn hoặc giá phơi ở lô gia lệch khỏi trục cửa. Lô gia vốn là chỗ phơi, chỗ đặt máy giặt; bố trí cho có lớp chắn là thuận cả công năng.

Bài lô gia chung cư bàn thêm cách dùng khoảng này.

Sách cổ nói gì

Khí theo gió thì tán, gặp nước ngăn thì dừng. Người xưa làm cho khí tụ lại không tán, khí đi thì có chỗ dừng, nên gọi là phong thủy. — Táng Thư

Bình: câu này viết cho huyệt mộ trên đất thật, nơi gió núi có thể thổi tan hơi ấm và độ ẩm của đất. Chữ đáng giữ là "hành chi sử hữu chỉ": khí được phép đi, chỉ cần có chỗ dừng. Sách không bảo chặn khí lại. Áp vào nhà ống, đó đúng là việc của vách thưa, cầu thang, giếng trời: cho gió đi qua nhưng không đi một mạch.

Các sách thủy pháp loan đầu, đại ý, quý dòng nước đến và đi uốn khúc như nét chữ "chi" (之) và chữ "huyền" (玄), kỵ dòng nước chảy thẳng tuột đi. — thuyết thủy pháp loan đầu

Dương Trạch Tam Yếu, đại ý, coi cửa là chỗ nhà nạp khí. — Dương Trạch Tam Yếu

Bình: ghép ba ý trên lại là ra lý lẽ của "xuyên đường". Nhưng nhớ rằng đó là phép ghép của thầy đời sau; Tam Yếu xét cửa theo phương và theo quan hệ với phòng chủ, bếp, không bàn cửa trước có thẳng cửa sau hay không.

Đọc cho đúng mức

• Đây là thế cần chỉnh, không phải thế phải sợ. Rất nhiều nhà truyền thống có cửa giữa thẳng cửa hậu, người xưa vẫn sống bình thường, vì họ có sân, bình phong, vườn làm lớp chắn.
• Đừng đánh đổi gió lấy chữ. Ở xứ nóng ẩm, một căn nhà kín gió là căn nhà khó ở. Mọi cách xử lý đều phải giữ được đường gió.
• Phần tâm lý có thật. Người ngồi trong phòng khách thấy rõ người đi ngang qua lối đi thẳng, người ngoài đường nhìn xuyên vào tận bếp. Mất riêng tư là lý do đủ để chỉnh, không cần thêm lý do huyền bí.
• Không cần vật phẩm "chặn khí". Một vật nhỏ không bẻ được dòng gió; vách, cầu thang, giếng trời mới bẻ được.

Việc nên làm

• Đứng ngoài vỉa hè, mở hết cửa, nhìn vào. Thấy được trời phía sau nhà là đang có thế thẳng.
• Nhà đang ở: thử vách thưa hoặc kệ lửng lệch một bên sau cửa chính trước, rẻ và tháo được.
• Nhà sắp sửa: cân nhắc dời cửa sau lệch khỏi trục, đổi sang cửa chớp, hoặc mở giếng trời giữa nhà.
• Giữ cửa sau luôn mở được, khóa mở được từ bên trong.
• Chú ý hành lang dài trong nhà nếu lối đi thẳng dài hơn nửa chiều sâu nhà; xử lý giống hệt: tạo khúc quanh, đổi vật liệu sàn, đặt điểm dừng mắt.

Có gia đình đặt ở chỗ dòng đi rẽ (đầu vách, chân cầu thang) một vật nặng, vững như chậu gốm lớn hay một khối đá trang trí, để làm điểm dừng mắt. Theo ngũ hành, Thổ là hành của sự giữ lại, hợp với chữ "hữu chỉ" trong Táng Thư. Vật ấy là biểu tượng của chỗ dừng; dòng gió vẫn do vách và cửa quyết định.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ…", nguyên văn theo bản thông hành.
• Dương Trạch Tam Yếu, gắn tên Triệu Cửu Phong, đời Thanh — cửa là nơi nạp khí, đại ý.
• Thuyết thủy pháp loan đầu về dòng nước uốn khúc chi huyền — đại ý, theo các sách loan đầu phổ thông.
• Nguyên lý thông gió xuyên phòng trong các sách kiến trúc khí hậu nhiệt đới (vị trí lỗ vào – lỗ ra, tỉ lệ lỗ ra lớn hơn lỗ vào, hiệu ứng ống khói qua giếng trời).