Phong thủy và kiến trúc khí hậu: những nguyên lý hai bên trùng nhau, và chỗ tách ra

Phong thủy và kiến trúc khí hậu trùng nhau ở phần hình thế: tựa vào khối chắn phía sau, mở khoảng trống phía trước, chọn chỗ cao ráo, tránh nắng chiều, có cây và nước làm mát. Chúng tách nhau ở hai chỗ: chữ "tàng phong" (che gió) đi ngược yêu cầu thông gió của xứ nóng ẩm, và các phép lý khí (quẻ, sao, phi tinh) không có đối ứng kỹ thuật nào.

Hai môn trả lời cùng một câu hỏi bằng hai ngôn ngữ

Kiến trúc khí hậu (còn gọi kiến trúc sinh khí hậu, kiến trúc thụ động) hỏi: làm sao để ngôi nhà mát, sáng, khô, ít tốn năng lượng mà không cần máy móc. Phép hình thế của phong thủy hỏi: làm sao để ngôi nhà ở chỗ "khí tụ, không tán". Hai câu hỏi khác ngôn ngữ, nhưng khi đặt các quy tắc cạnh nhau thì thấy nhiều chỗ chỉ là một nhận xét về gió, nắng, nước được diễn đạt bằng hai bộ từ vựng.

Bài này đặt từng nguyên tắc cạnh nhau, chỉ ra chỗ trùng và chỗ tách, dùng điều kiện khí hậu Việt Nam làm nền (bối cảnh khí hậu xem bài phong thủy Việt khác Trung Hoa).

Bảng đối chiếu

Chỗ trùng: những điều cả hai cùng nói

Chắn phía sau, mở phía trước

Hình mẫu "lưng tựa núi, mặt nhìn nước" là một hình mẫu vi khí hậu tốt ở hầu hết vùng đất: phía sau đặc để chắn gió dữ và nắng gắt, phía trước mở để đón gió mát và ánh sáng. Kiến trúc khí hậu diễn đạt điều ấy bằng việc bố trí khối đặc (cầu thang, kho, vệ sinh) về phía nắng Tây hay phía gió lạnh, và khối mở (phòng khách, phòng ngủ, hiên) về phía gió mát.

Che nắng đúng mặt

Kiến trúc nhiệt đới có một quy tắc kỹ thuật mà phong thủy không nói rõ nhưng kinh nghiệm dân gian Việt đã biết: mặt Đông và mặt Tây nhận nắng xiên, mặt trời thấp, nên lam đứng hay tấm che dọc hiệu quả hơn; mặt Nam (và ở Việt Nam, cả mặt Bắc vào giữa mùa hè, khi mặt trời trưa lệch về phía Bắc) nhận nắng cao, mái hiên, lam ngang là đủ. Câu "kỵ nhà hướng Tây" của dân gian là phiên bản đơn giản của quy tắc ấy (bài nhà hướng Tây ở Việt Nam).

Giếng trời

Nhà ống Việt Nam sâu và hẹp. Giếng trời giữa nhà vừa lấy sáng cho phần sâu, vừa tạo hiệu ứng ống khói: không khí nóng bốc lên thoát ra trên mái, kéo không khí mát từ cửa vào. Phong thủy gọi giếng trời là "minh đường trong nhà", nơi khí tụ (bài giếng trời). Hai cách gọi, một chức năng.

Chỗ tách thứ nhất: che gió hay đón gió

Đây là mâu thuẫn rõ nhất. Táng Thư đặt nguyên tắc "tàng phong": khí gặp gió thì tan, nên phải che gió. Nhiều sách dương trạch đời sau suy ra: cửa trước không nên nhìn thẳng ra cửa sau, vì khí vào cửa trước sẽ "thoát" thẳng ra cửa sau, gọi là "xuyên đường".

Kiến trúc khí hậu nhiệt đới nói gần như ngược lại: cách làm mát nhà rẻ và hiệu quả nhất là thông gió xuyên phòng, tức là có lỗ đón gió ở phía gió tới và lỗ thoát gió ở phía đối diện, để luồng gió đi qua cơ thể người và mang nhiệt, ẩm đi. Một căn nhà ống bít kín phía sau, chỉ mở mặt tiền, thường nóng và ẩm.

Cách dung hoà mà nhiều kiến trúc sư và thầy phong thủy cùng chấp nhận:

• Không để cửa chính thẳng hàng cửa sau ở cùng kích thước, cùng độ cao khiến gió lùa mạnh qua lối đi (vừa mất riêng tư, vừa khó chịu).
• Vẫn tạo đường gió đi qua các phòng bằng cửa sổ, ô thoáng, giếng trời, đặt lệch nhau để luồng gió chậm lại, đổi hướng.

Đọc như vậy thì "tàng phong" ở xứ nóng nên hiểu là che gió dữ, làm dịu gió mạnh, không phải bịt kín. Đây là chỗ người đọc sách cổ phải biết sách viết cho khí hậu nào.

Chỗ tách thứ hai: lý khí không có đối ứng kỹ thuật

Kiến trúc khí hậu đo được mọi thứ nó nói (bàn rộng hơn ở bài phong thủy có khoa học không): nhiệt độ bề mặt, tốc độ gió, độ rọi, độ ẩm. Phép lý khí thì nói về những thứ không có đại lượng vật lý tương ứng: sao Ngũ Hoàng năm nay bay vào phương nào, phòng nào là "Sinh Khí" theo cung phi chủ nhà, tinh bàn vận 9 ra sao.

Hệ quả thực tế khi thiết kế:

• Hai căn nhà giống hệt nhau về gió, nắng, ánh sáng có thể bị lý khí đánh giá trái ngược chỉ vì hướng lệch vài độ hoặc chủ nhà sinh năm khác.
• Một lời khuyên lý khí có thể đi ngược điều kiện khí hậu: ví dụ chuyển phòng ngủ sang mặt Tây vì "hợp cung", trong khi mặt Tây là mặt nóng nhất.

Khi hai bên xung đột, kiến trúc khí hậu cho được con số kiểm chứng; lý khí thì không. Thứ tự hợp lý là giải xong bài toán gió, nắng, nước, an toàn trước, rồi nếu gia đình muốn, chỉnh những chi tiết lý khí không làm hỏng điều kiện sống (vị trí bàn thờ, màu sơn một bức tường, chỗ đặt giường trong phòng).

Áp vào một căn nhà ống ở Hà Nội

Một căn nhà ống mặt tiền hướng Tây, sâu 18 mét:

Thấy rằng phần lớn quyết định quan trọng nằm ở cột kiến trúc; phong thủy hình thế đồng thuận; lý khí chỉ chen vào ở các chi tiết.

Sách cổ nói gì

Khảo Công Ký (phần Đông Quan của Chu Lễ), mục Tượng nhân, đại ý: người thợ khi dựng thành thì dùng dây dọi để lấy mặt bằng, dựng cọc đo bóng mặt trời lúc mọc, lúc lặn và giữa trưa, ban đêm xem sao Bắc cực, để định cho đúng phương Đông Tây Nam Bắc. — Khảo Công Ký

Bình: văn bản xây dựng cổ nhất của Trung Hoa định hướng bằng mặt trời và sao, tức là bằng thiên văn quan sát được, không bằng quẻ. Phép định hướng ấy chính là nền chung của cả kiến trúc lẫn phong thủy về sau. Lý khí là lớp được thêm lên trên nền đó.

Vitruvius, kiến trúc sư La Mã thế kỷ thứ nhất trước Công nguyên, trong Mười cuốn sách về kiến trúc, đại ý dặn chọn đất xây thành ở chỗ cao, tránh đầm lầy hơi độc, và đặt hướng các con phố sao cho tránh được những luồng gió hại. — Vitruvius, De Architectura, cuốn I

Bình: ở đầu kia của lục địa, cùng thời với đời Hán, một kiến trúc sư La Mã cũng nói về chỗ cao, tránh trũng, tránh gió dữ. Khi hai truyền thống không liên quan cùng đi tới một kết luận, kết luận ấy nhiều khả năng phản ánh quan sát thật về môi trường. Phần phong thủy trùng với Vitruvius là phần đáng tin nhất của phong thủy.

Đọc cho đúng mức

• Bảng đối chiếu là khung chung. Mỗi nơi có hướng gió, độ ẩm, địa hình riêng; nguyên tắc nào cũng cần được áp theo điều kiện cụ thể.
• Kiến trúc khí hậu là lĩnh vực kỹ thuật. Với công trình thật, cần kiến trúc sư, kỹ sư và các quy chuẩn xây dựng hiện hành về sử dụng năng lượng hiệu quả, an toàn; bài này không thay tư vấn thiết kế.
• Cách dung hoà "tàng phong" với thông gió là cách hiểu của chúng tôi và của nhiều người làm nghề, không phải lời của sách cổ.
• Phần lý khí được nói là "không có đối ứng kỹ thuật", không có nghĩa là gia đình không được theo; chỉ nên theo ở những chỗ không làm hỏng điều kiện sống.

Việc nên làm

• Trước khi xem phong thủy cho nhà định xây, ghi lại hướng gió mùa hè, mùa đông, mặt nào nắng chiều, mức ngập cao nhất từng có.
• Bàn với kiến trúc sư về đường gió đi qua nhà và cách che nắng mặt Đông, Tây trước; đưa yêu cầu phong thủy vào sau như ràng buộc phụ.
• Với nhà ống, ưu tiên giếng trời và ô thoáng phía sau: đó là chỗ phong thủy hình thế và kiến trúc khí hậu đồng ý với nhau nhiều nhất.
• Đo hướng nhà chính xác để biết mặt nào thật sự là mặt Tây.

🧭Hướng nhà Bát Trạch
Cung phi chủ nhà, tám phương cát hung, đặt cửa – bếp – giường.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Khảo Công Ký (Chu Lễ, Đông Quan) — mục Tượng nhân, phép định phương bằng bóng mặt trời và sao Bắc cực, đại ý.
• Vitruvius — De Architectura (Mười cuốn sách về kiến trúc), cuốn I, đại ý.
• Táng Thư — gắn tên Quách Phác, nguyên tắc tàng phong, đại ý.