Huyền quan là gì: chữ mượn từ nhà Thiền, khoảng lùi sau cửa chính và cách làm ở nhà phố 4 m

Huyền quan là khoảng lùi ngay sau cửa chính, nơi người vào nhà dừng lại thay giày, cất đồ trước khi bước vào phòng khách. Chữ này gốc nhà Thiền (cửa ải huyền diệu dẫn vào đạo), sau thành tên tiền sảnh trong nhà Nhật và Hoa. Sách nhà ở cổ không dùng chữ này mà nói bình phong, chiếu bích. Ở nhà phố, khoảng lùi tối thiểu nên sâu 1,2 m.

Chữ "huyền quan" từ đâu ra

Huyền (玄) là sâu xa, huyền diệu; quan (關) là cửa ải, then cửa. Ghép lại, "huyền quan" trong từ ngữ nhà Thiền chỉ cửa ải dẫn vào chỗ huyền diệu, tức bước ngoặt để người tu đi vào đạo. Theo cách giải thích phổ biến trong từ điển Nhật và Hoa, chữ này về sau được dùng cho lối vào chùa Thiền, rồi lan sang nhà võ sĩ, sau cùng mới phổ biến ở nhà thường dân Nhật thành ô "genkan" (đọc theo âm Nhật của chữ 玄關): một bậc sàn thấp sau cửa, nơi bỏ giày ra trước khi bước lên sàn nhà.

Người Hoa dùng chữ "huyền quan" cho tiền sảnh căn hộ từ cuối thế kỷ 20, và từ đó nó vào sách phong thủy phổ thông tiếng Trung, rồi sang tiếng Việt. Nói cách khác: huyền quan là chữ mới của phong thủy, không phải thuật ngữ trong sách địa lý cổ.

Điều này quan trọng vì nhiều bài viết gán cho huyền quan những "quy tắc cổ" (phải rộng bao nhiêu, phải đặt vật gì). Các quy tắc đó là của thời nay. Phần cổ nằm ở chỗ khác: nguyên lý che chắn cửa vào đã có từ rất lâu, dưới những tên khác.

Sách cổ dùng chữ gì: tiêu tường, chiếu bích, bình phong

Ba tên cũ cho cùng một ý "đặt một vật chắn sau cửa vào":

Bình phong của nhà rường Huế hay của đình làng Bắc Bộ đứng ngoài trời, giữa cổng và nhà chính, chứ không nằm trong nhà. Nó vừa chắn tầm nhìn từ đường vào gian thờ, vừa buộc người đi vào phải vòng qua một bên, không đi thẳng một mạch từ cổng vào bàn thờ. Bài vách ngăn sau cửa chính bàn cách chuyển bức bình phong ngoài sân ấy vào trong nhà phố.

Huyền quan của nhà hiện đại là phiên bản thu nhỏ, đưa vào trong nhà của cùng nguyên lý: một khoảng chuyển tiếp giữa ngoài và trong.

Phong thủy giải thích huyền quan thế nào

Các thầy đời sau giải thích theo hai lý lẽ:

1. Khí vào nhà phải chậm lại. Táng Thư, đại ý, nói khí theo gió thì tán, gặp chỗ ngăn thì dừng. Cửa chính là chỗ khí vào; nếu ngay sau cửa là phòng khách trống trơn, rồi thẳng tới cầu thang, bếp, cửa sau, thì khí "đi tuột". Một khoảng lùi có vật chắn hoặc có điểm dừng mắt giúp dòng ấy chậm lại.
2. Không để bên ngoài nhìn thẳng vào. Đây là lý lẽ cũ nhất, đúng ý của tiêu tường và bình phong: giữ sự kín đáo của gia đình.

Phần thứ hai là chuyện thực tế ai cũng thấy. Phần thứ nhất là cách diễn đạt theo khí, có gốc trong địa lý cổ nhưng áp vào khoảng 1 – 2 m sau cửa là suy rộng của thời nay.

Ngoài ra còn những lời khuyên hay gặp như "huyền quan phải sáng", "không đặt gương đối cửa", "không để giày dép bừa bãi": cái đầu và cái cuối là chuyện sạch sẽ và an toàn (đi vào chỗ tối dễ vấp); chuyện gương có bài riêng: gương phòng khách.

Số đo một huyền quan dùng được

Bỏ qua chuyện khí, một khoảng lùi sau cửa phải làm được mấy việc: mở cửa không vướng, một người đứng thay giày, có chỗ cất giày dép, có chỗ ngồi nếu nhà có người già. Từ đó ra số đo:

Các số trên thước 42,9 cm (thước cho khối đặc) tra bằng công cụ thước Lỗ Ban; bảng số của cửa thì ở bài kích thước cửa chính theo Lỗ Ban.

Cách làm ở nhà phố ngang 4 m

Nhà phố ngang 4 m, trừ hai tường biên còn lòng nhà khoảng 3,7 – 3,8 m. Có ba trường hợp thường gặp.

Trường hợp 1: tầng trệt không để xe, cửa chính ở giữa. Lấy một dải sâu 1,2 – 1,5 m ngay sau cửa làm huyền quan. Đặt tủ giày thấp dọc một bên tường biên, bên kia để trống làm lối đi. Ranh giới với phòng khách đánh dấu bằng đổi vật liệu sàn (gạch khác màu, hoặc nâng sàn phòng khách lên 1 bậc 15 – 17 cm nếu cốt nhà cho phép) và một vách thưa hoặc kệ thấp đứng lệch một bên, không chắn giữa.

Trường hợp 2: tầng trệt để xe máy, cửa cuốn cả mặt tiền. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Xe máy dài khoảng 1,8 – 1,9 m; ba bốn chiếc xếp xiên cần một khoảng sâu khoảng 2,2 – 2,5 m. Huyền quan lúc này không nằm sau cửa cuốn mà nằm sau dãy xe: một dải sâu khoảng 1 m giữa chỗ xe và chỗ ngồi, có tủ giày và có ranh giới rõ. Người vào nhà dắt xe vào, rồi mới "bước vào nhà" ở dải này. Cách chia này giải được cả chuyện bụi xe, chuyện mùi xăng và chuyện chỗ ngồi tiếp khách nằm ngay sát bánh xe.

Trường hợp 3: cửa lệch về một bên mặt tiền. Huyền quan làm thành một ô vuông khoảng 1,2 x 1,5 m ngay sau cửa, phía bên kia mặt tiền dành cho phòng khách hoặc chỗ để xe. Ô này có thể có vách lửng cao khoảng 1,1 m ngăn với phòng khách, vừa chắn tầm nhìn khi người ngồi, vừa không chắn sáng.

Với căn hộ chung cư, huyền quan thường là khúc hành lang rộng 1,0 – 1,2 m ngay sau cửa căn hộ. Đừng chất tủ giày hai bên làm hành lang hẹp dưới 0,9 m; tủ âm tường hoặc tủ treo cách sàn 20 – 30 cm là cách gọn nhất.

Sách cổ nói gì

Ta e rằng mối lo của họ Quý Tôn không nằm ở nước Chuyên Du, mà nằm ở phía trong bức tiêu tường. — Luận Ngữ, thiên Quý Thị

Bình: Khổng Tử dùng "phía trong tiêu tường" để chỉ chuyện trong nhà. Câu này cho thấy từ thời Xuân Thu, bức tường chắn ngay trong cổng đã quen thuộc đến mức thành hình ảnh tượng trưng cho ranh giới trong và ngoài. Nó là tổ tiên của bình phong và huyền quan, nhưng sách không bàn gì về khí hay về số đo.

Táng Thư, đại ý: khí gặp gió thì tán, gặp nước chặn thì dừng; người xưa tìm cách làm cho khí tụ mà không tán. — Táng Thư

Dương Trạch Tam Yếu, đại ý: cửa là nơi nạp khí của nhà. — Dương Trạch Tam Yếu

Bình: ghép hai câu này là ra lý lẽ phong thủy của huyền quan. Nhưng nhớ rằng Táng Thư viết cho đất mộ, Tam Yếu xét cửa theo phương chứ không bàn khoảng lùi sau cửa. Huyền quan là chỗ thầy đời sau nối hai ý đó lại.

Đọc cho đúng mức

• Huyền quan không có trong sách địa lý cổ. Các quy tắc huyền quan đang lưu hành là của thời nay, phần lớn từ sách phong thủy phổ thông tiếng Trung cuối thế kỷ 20.
• Không có huyền quan không phải là lỗi. Rất nhiều căn hộ, nhà phố nhỏ mở cửa là vào phòng khách; chỉ cần tạo một điểm dừng mắt và một chỗ để giày gọn.
• Đừng chắn sáng. Một vách đặc kín chặn ngay sau cửa ở nhà ống có thể làm phòng khách tối hẳn, mất đúng cái "minh đường" mà phong thủy coi trọng.
• Lối thoát nạn phải thông. Tủ, vách, kệ ở huyền quan không được làm hẹp lối ra cửa khi có cháy.

Việc nên làm

• Đo chiều sâu từ mặt cửa vào: dưới 1,2 m thì ưu tiên tủ âm tường hoặc tủ treo, đừng kê tủ đứng.
• Đánh dấu ranh giới huyền quan bằng đổi vật liệu sàn trước, vách sau; vách nên thưa hoặc lửng.
• Đặt một đèn bật được ngay tại cửa.
• Nhà để xe ở tầng trệt: đặt huyền quan sau dãy xe, không trước.
• Tra chiều cao tủ giày, ghế ngồi bằng thước 42,9 cm nếu muốn chọn số đẹp; số trong bảng trên đã nằm ở giữa dải tốt.

Nhiều gia đình đặt một vật nhỏ ở chỗ mắt dừng lại khi vừa bước qua cửa, như một lời nhắc rằng đã về tới nhà. Nếu chọn theo ngũ hành, món hành Thổ hợp ý "tụ lại" của khoảng lùi này; nó là biểu tượng, còn việc giữ khoảng ấy gọn sạch mới là phần chính.

Nguồn tham khảo

• Luận Ngữ, thiên Quý Thị — câu về tiêu tường, nguyên văn Hán Việt.
• Táng Thư, gắn tên Quách Phác — đoạn khí gặp gió thì tán, đại ý.
• Dương Trạch Tam Yếu, gắn tên Triệu Cửu Phong, đời Thanh — cửa là nơi nạp khí, đại ý.
• Số đo tủ giày, ghế ngồi tra bằng công cụ thước Lỗ Ban của aihuyenhoc.com.