Đất nở hậu là gì, nở bao nhiêu thì mới đáng kể: tính thử thửa 4 × 20 m nở 0,3 m và nở 1,5 m

Đất nở hậu là thửa có cạnh phía sau rộng hơn mặt tiền. Dân gian chuộng vì hình như cái túi miệng hẹp đáy rộng, "giữ được của" — đó là quan niệm, trạch kinh cổ không có phép riêng cho nó. Với thửa phố 4 × 20 m, nở 0,3 m gần như chỉ nằm trên giấy; nở từ khoảng 1 m trở lên mới đổi được cách bố trí nhà.

Nở hậu nghĩa là gì, và vì sao được chuộng

Thửa đất nở hậu có hình thang: mặt tiền là cạnh đáy nhỏ, phía sau là cạnh đáy lớn. Người mua đất phố thường nghe môi giới nhấn mạnh hai chữ này như một điểm cộng có thể tính thành tiền.

Lý do người Việt chuộng nở hậu có ba lớp, nên tách ra:

• Lớp hình ảnh. Thửa nở hậu giống cái túi, cái bình, cái hũ: miệng hẹp, bụng rộng. Vật chứa có hình như vậy thì giữ được đồ bên trong. Từ hình ảnh đó, người ta nói "đất nở hậu giữ của". Đây là phép so sánh hình dạng, giống cách gọi "đất đuôi chuột", "đất hình Hoả".
• Lớp tập quán thuế phí. Ở phố buôn bán xưa, nhiều khoản tính theo bề ngang mặt tiền. Mặt tiền hẹp, đất phía sau rộng là được nhiều chỗ ở mà mặt tiền vẫn nhỏ. Đây là một lý do kinh tế có thật, dù hiện nay cách tính đã khác.
• Lớp công năng. Phần sau của nhà phố là chỗ yên tĩnh nhất, xa đường nhất: phòng ngủ, bếp, sân sau. Phần sau rộng thì những không gian ấy rộng.

Lớp thứ ba là phần đáng giữ. Hai lớp đầu là chuyện của văn hoá và lịch sử, không nên tính thành tiền khi trả giá.

Sách cổ có nói gì về nở hậu không

Chúng tôi không thấy khái niệm "nở hậu" thành một phép riêng trong các sách nhà ở chính như Hoàng Đế Trạch Kinh, Dương Trạch Tam Yếu hay Bát Trạch Minh Kính. Các sách này bàn hình thế chung, phương vị cửa – chủ – bếp, chứ không đặt tỉ lệ trước – sau cho thửa đất.

Có hai chỗ trong Hoàng Đế Trạch Kinh gần với ý nở hậu, nhưng cần đọc đúng:

1. Đoạn năm thực có câu đại ý "nhà lớn mà cửa nhỏ" là một điều thực. Câu này nói về ngôi nhà — khối nhà lớn, cửa vừa phải — không nói về thửa đất. Nhưng tinh thần giống cái túi miệng nhỏ bụng to, nên rất có thể tập quán nở hậu đã lớn lên từ cùng một lối nghĩ.
2. Đoạn ví nhà với thân người coi hình thế là thân thể, chuộng sự đầy đặn, cân đối. Thửa nở hậu nhẹ, đều hai bên vẫn cân đối; thửa nở lệch một bên, xiên gắt thì lại xa ý "đầy đặn" hơn là gần.

Nói gọn: sách cổ ủng hộ thửa cân đối, không ủng hộ riêng thửa nở hậu. Một thửa nở 1,5 m về một phía, tạo mũi nhọn ở góc trước, theo đúng tinh thần sách còn kém một thửa vuông vức.

Tính thử: thửa 4 × 20 m nở 0,3 m và nở 1,5 m

Lấy thửa phố quen thuộc mặt tiền 4 m, sâu 20 m. Giả sử một cạnh bên thẳng, cạnh kia xiên ra phía sau.

Nở 0,3 m: phần nở là một dải nêm dài 20 m, rộng từ 0 ở mặt tiền tới 30 cm ở cuối đất. Toàn bộ dải này mỏng hơn một bức tường gạch đôi ở nửa đầu thửa. Kiến trúc sư thường cho khối nhà vuông, phần nêm nằm trong bề dày tường, hộp kỹ thuật, hoặc khe thoáng. Về sử dụng, đây là thửa vuông 4 × 20 có thêm vài mét vuông trên giấy.

Nở 1,5 m: phần nở là tam giác 15 m². Nhưng không phải 15 m² nào cũng dùng được. Tính độ rộng của nêm theo chiều sâu:

Đọc bảng: muốn có chỗ đủ rộng cho một nhà vệ sinh nhỏ trong phần nở, chỉ còn 4 m cuối đất, khoảng 5,4 m². Gần 10 m² còn lại của phần nở là dải mỏng dọc tường, khó đặt gì ngoài bồn cây và đường ống.

Phần nở thường được dùng vào việc gì

Với thửa nở rõ (từ khoảng 1 m trở lên), có ba cách bố trí hay gặp:

• Khối nhà chính vuông, phần nở làm sân sau. Sân sau hình thang ở cuối đất, rộng dần về phía sau. Cách này giữ cho mọi phòng ở vuông vức, phần nở thành chỗ phơi đồ, giếng trời, bếp phụ. Đây là cách đơn giản và bền nhất.
• Tường ngoài bám theo cạnh xiên, tường trong vuông. Phần giữa hai lớp tường dùng làm tủ âm tường, kho, hộp kỹ thuật. Tốn thêm tường nhưng tận dụng được diện tích sàn ở các tầng trên.
• Nhà gãy khúc. Nửa trước theo bề ngang 4 m, nửa sau mở rộng theo bậc. Cách này cho phòng sau rộng thật, nhưng góc gãy cần xử lý kết cấu cẩn thận.

Điều nên tránh: để tường phòng ngủ chính hay bếp chạy xiên theo cạnh đất. Phòng xiên khó kê giường, khó kê tủ, nhìn lâu thấy lệch. Dương Trạch Tam Yếu coi "chủ" (phòng của người trụ cột) và "táo" (bếp) là hai trong ba điều cốt yếu của nhà — hai chỗ đó nên nằm trong phần vuông nhất. Cách bố trí nhà ống theo ba yếu tố này có ở bài bố trí nhà ống 4 × 16 m.

Nở đều hai bên hay nở một bên

Cùng nở 1,5 m, hai kiểu cho kết quả rất khác:

• Nở đều hai bên (mỗi bên 0,75 m): hai dải nêm mỏng, mỗi dải góc khoảng 2,1°. Khối nhà đặt giữa, đối xứng, hai dải nêm thành khe thoáng hoặc hộp kỹ thuật hai bên. Nhìn từ cổng vẫn thấy cân.
• Nở một bên (1,5 m về một phía): một tam giác lớn hơn ở một bên. Khối nhà lệch về phía cạnh thẳng; phía kia có phần sân xiên. Hợp làm lối đi bên hông, sân sau rộng.

Ngoài ra có kiểu nở gãy: hai cạnh bên thẳng song song tới giữa đất rồi đột ngột rộng ra (thửa hình chữ L hoặc chữ T ngược). Đây thường là do gộp thửa. Phần "nở" này dùng được nhiều hơn nở xiên, vì nó vuông; nhưng phải xem kỹ giấy tờ phần gộp.

Trả giá cho phần nở thế nào

Đất thường được rao theo giá mỗi mét vuông trên sổ. Thửa nở hậu được rao như một điểm cộng, có khi giá mỗi mét vuông còn cao hơn thửa vuông cạnh đó. Cách nghĩ tỉnh táo hơn là quy về diện tích dùng được:

• Thửa 4 × 20 nở 0,3 m: 83 m² trên sổ, dùng gần như 80 m² vuông vức. Ba mét vuông nở không nên được tính như mét vuông tốt.
• Thửa 4 × 20 nở 1,5 m: 95 m² trên sổ, trong đó 80 m² vuông vức và khoảng 10 – 12 m² nêm dùng được có điều kiện.

Không có bảng thống kê công khai nào về mức chênh giá giữa đất nở hậu và đất vuông. Các con số phần trăm truyền miệng ở mỗi khu một khác. Người mua nên tự tính giá chia cho phần dùng được, rồi so với thửa vuông cùng phố.

Sách cổ nói gì

Hoàng Đế Trạch Kinh, đoạn năm thực, đại ý: nhà nhỏ mà người đông là một thực; nhà lớn mà cửa nhỏ là hai thực; tường bao trọn vẹn là ba thực. — Hoàng Đế Trạch Kinh (dẫn đại ý)

Bình: "nhà lớn cửa nhỏ" là câu gần nhất với tinh thần nở hậu mà chúng tôi tìm được trong trạch kinh cổ. Nhưng câu này nói về tỉ lệ giữa khối nhà và cửa: cửa vừa phải thì khí vào có chừng, nhà kín đáo. Nó không bảo thửa đất phải rộng phía sau. Nếu muốn dùng câu này cho nhà phố hôm nay, ý đúng là: cửa chính vừa phải, không mở toang cả mặt tiền; trong nhà có chiều sâu, có chỗ kín. Thửa vuông vức vẫn làm được điều đó.

Cùng sách, đoạn ví hình thế với thân thể (dẫn đại ý) chuộng sự đầy đặn và cân đối. Đọc theo câu này, thửa nở nhẹ và đều hai bên gần ý sách hơn thửa nở gắt về một phía.

Đọc cho đúng mức

• "Đất nở hậu giữ của" là quan niệm dân gian dựa trên hình ảnh vật chứa. Không có cơ sở nào để nói thửa nở hậu làm gia chủ giữ được tiền hơn.
• Đoạn năm thực của Hoàng Đế Trạch Kinh dẫn đại ý theo bản lưu hành; liên hệ giữa câu "nhà lớn cửa nhỏ" và tục nở hậu là cách đọc của người viết, không phải lời sách.
• Các phép Bát Trạch, Huyền Không xét hướng và phương vị, không xét tỉ lệ trước – sau của thửa. Thửa nở hậu hay vuông, hướng nhà vẫn phải tính riêng.
• Số liệu trong bài là hình học cho thửa minh hoạ; thửa thật có thể không phải hình thang đều, cần dựng lại từ toạ độ hoặc số đo thực địa.

Việc nên làm

• Khi nghe "đất nở hậu", hỏi ngay: nở bao nhiêu mét, nở một bên hay hai bên, nở xiên hay nở gãy.
• Đo lại ngoài thực địa bốn cạnh và một đường chéo; so với sơ đồ thửa trên sổ.
• Phác khối nhà chính hình chữ nhật trong thửa, tính diện tích khối chính và diện tích nêm dùng được (rộng từ 0,9 m trở lên). Dùng hai con số này để so giá.
• Nếu đã mua thửa nở rõ: bàn với kiến trúc sư để phần nở thành sân sau, giếng trời hoặc kho; giữ phòng ngủ chính, bếp trong phần vuông.
• Đọc thêm bài trụ chọn đất xây nhà theo hình thửa để xem nở hậu đứng ở đâu giữa các dạng thửa khác, và bài đất thóp hậu cho trường hợp ngược lại.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn năm hư, năm thực; đoạn ví nhà với thân người (dẫn đại ý theo bản lưu hành).
• Dương Trạch Tam Yếu (gắn tên Triệu Cửu Phong) — ba yếu tố cửa, chủ, bếp (đại ý).
• Bảng diện tích và độ rộng phần nêm: người viết tính bằng hình học phẳng cho thửa minh hoạ 4 × 20 m.