Doanh khí, vệ khí và "50 vòng một ngày đêm": tính lại nhịp tuần hoàn trong Linh Khu

Doanh khí đi trong mạch, vệ khí đi ngoài mạch. Linh Khu tính rằng mỗi hơi thở khí đi được 6 thốn, một vòng kinh mạch dài 16 trượng 2 thước, nên một vòng mất 270 hơi thở; một ngày đêm khí đi 50 vòng, tức 13.500 hơi thở. Tính lại, con số ấy ứng với khoảng 9,4 hơi thở mỗi phút, chậm hơn nhịp thật.

Doanh và vệ: hai dòng khí

Linh Khu, thiên Doanh Vệ Sinh Hội, nói gọn trong một câu (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"): doanh ở trong mạch, vệ ở ngoài mạch, doanh đi không nghỉ, năm mươi vòng thì lại đại hội.

Thiên Vệ Khí Hành tả vệ khí ban ngày đi ở phần dương hai mươi lăm vòng, đêm đi vào năm tạng hai mươi lăm vòng; sáng mắt mở thì vệ khí ra phần dương, tối mắt nhắm thì vào phần âm. Đó là cách sách giải thích giấc ngủ. Mỗi dòng khí đều tròn 50 vòng một ngày đêm.

Nhịp giờ của doanh khí qua mười hai kinh (mỗi kinh vượng một canh giờ) là chủ đề của bài đồng hồ sinh học Đông y. Bài này chỉ làm một việc: tính lại con số 50 vòng.

Bước một: một vòng dài bao nhiêu

Thiên Mạch Độ ghi chiều dài từng đường mạch, tính cho cả hai bên người. Chúng tôi cộng lại:

"Sáu kinh dương ở tay" là ba kinh dương tay nhân hai bên trái phải. Cộng bằng máy và bằng tay đều ra 162 thước, đúng con số "16 trượng 2 thước" mà sách ghi. (Ở đây "thước", "tấc" là xích, thốn của sách cổ, đo theo tỷ lệ thân người, không phải mét.)

Bước hai: mỗi hơi thở đi bao xa

Thiên Ngũ Thập Doanh viết, đại ý: người thở ra một lần, mạch đập hai lần, khí đi ba tấc; hít vào một lần, mạch cũng đập hai lần, khí đi ba tấc; một hơi thở trọn (thở ra và hít vào) khí đi sáu tấc.

Từ đó:

• Một vòng 162 thước = 1.620 tấc; chia 6 tấc mỗi hơi thở = 270 hơi thở một vòng. Sách ghi đúng con số này.
• 50 vòng × 270 = 13.500 hơi thở một ngày đêm. Sách ghi: "một vạn ba nghìn năm trăm hơi thở, khí đi năm mươi vòng trong thân".
• Quãng đường cả ngày: 50 × 162 = 8.100 thước = 810 trượng. Sách cũng ghi 810 trượng.

Ba con số khớp nhau hoàn toàn. Mô hình nhất quán bên trong.

Bước ba: đặt lên đồng hồ

Người xưa đo ngày đêm bằng đồng hồ nước chia 100 khắc. Linh Khu nói nước nhỏ hết trăm khắc thì khí đi đủ 50 vòng, tức mỗi vòng 2 khắc.

Đổi ra giờ hiện đại: một ngày đêm 24 giờ = 1.440 phút.

So với nhịp thật: mô hình, không phải phép đo

Người trưởng thành khoẻ mạnh lúc nghỉ thở khoảng 12 – 20 lần mỗi phút và tim đập khoảng 60 – 100 lần mỗi phút (số liệu giáo khoa sinh lý). Đặt cạnh nhau:

Ba điều rút ra:

1. Con số tuyệt đối là của mô hình. 13.500 hơi thở không phải phép đếm thật. Nó sinh ra từ ba con số tròn: 50 vòng (con số "đại diễn" quen thuộc của thuật số), 162 thước, 6 tấc mỗi hơi thở. Muốn khớp 50 vòng thì phải có 13.500 hơi thở, bất kể người ta thở nhanh hay chậm.
2. Tỷ lệ bốn nhịp mạch một hơi thở thì quan sát thật. Người xưa bắt mạch và đếm nhịp thở rất giỏi; tỷ lệ ấy gần với sinh lý ngày nay. Nạn Kinh còn thêm, đại ý, một hơi thở có lúc mạch đập năm lần do hơi thở dài.
3. Nhịp tuần hoàn thật nhanh hơn nhiều. Ở người nghỉ, lượng máu tim bơm ra mỗi phút xấp xỉ toàn bộ lượng máu trong cơ thể, nên máu đi hết một vòng chỉ cỡ một phút, không phải gần nửa giờ. Doanh khí của Linh Khu không phải là dòng máu được đo; nó là một khái niệm lý thuyết về nhịp vận hành.

Sách cổ nói gì

Dịch: Doanh ở trong mạch, vệ ở ngoài mạch; doanh đi vòng không nghỉ, năm mươi vòng thì lại đại hội. — Linh Khu, thiên Doanh Vệ Sinh Hội

Linh Khu, thiên Ngũ Thập Doanh, đại ý: một vạn ba nghìn năm trăm hơi thở, khí đi năm mươi vòng trong thân, nước nhỏ hết trăm khắc, cộng đi tám trăm mười trượng.

Bình: điều đáng phục là tính nhất quán. Chiều dài mạch, quãng đường mỗi hơi thở, số vòng, số khắc của đồng hồ nước, tất cả khớp nhau đến từng con số. Đó là dấu hiệu của một mô hình được dựng có chủ ý, kiểu người xưa dựng lịch: chọn những con số tròn rồi làm cho chúng ăn khớp. Đọc nó như một bản thiết kế lý thuyết thì thấy hay; đọc nó như số đo cơ thể thì sẽ thấy sai.

Đọc cho đúng mức

• Doanh khí, vệ khí là khái niệm lý thuyết của y học cổ. Không nên đồng nhất doanh khí với máu hay vệ khí với hệ miễn dịch; chúng chỉ gần nhau ở hình ảnh.
• Phép tính trong bài dựng lại đúng các con số sách ghi; nó cho thấy mô hình nhất quán, không cho thấy mô hình mô tả đúng cơ thể.
• Bài không đề nghị "thở 9 lần một phút" hay luyện thở theo con số này. Nhịp thở chậm có chủ ý là kỹ thuật cần người hướng dẫn, và không hợp với mọi người.
• Thở nhanh, khó thở, mạch quá nhanh hay quá chậm kèm chóng mặt, ngất là dấu hiệu cần đi khám ngay.

Việc nên làm

1. Tự đếm nhịp thở của mình lúc ngồi nghỉ trong một phút, rồi nhân lên cho cả ngày để thấy khoảng cách với 13.500.
2. Đọc phép tính như một ví dụ về cách người xưa dựng mô hình bằng những con số tròn, giống cách họ dựng lịch.
3. Muốn hiểu thứ tự doanh khí đi qua mười hai kinh, đọc bài mười hai chính kinh; muốn đặt hệ kinh lạc cạnh nghiên cứu hiện đại, đọc bài kinh lạc và khoa học.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu — thiên Doanh Vệ Sinh Hội (nguyên văn câu "Doanh tại mạch trung…"); thiên Ngũ Thập Doanh, Mạch Độ, Vệ Khí Hành (đại ý và các con số).
• Nạn Kinh — nạn 1, về năm mươi vòng và nhịp mạch theo hơi thở (đại ý).
• Số liệu nhịp thở, nhịp tim lúc nghỉ và thời gian tuần hoàn: giáo trình sinh lý học phổ thông.
• Cộng chiều dài mạch (162 thước), số hơi thở mỗi vòng, đổi khắc ra phút: tính bằng máy, kiểm tay.