Đọc tên huyệt như đọc chữ Hán: Bách Hội, Dũng Tuyền, Thần Môn, Túc Tam Lý nghĩa là gì

Tên huyệt là những cụm chữ Hán Việt có nghĩa rõ ràng: Bách Hội là "trăm đường hội về" ở đỉnh đầu, Dũng Tuyền là "suối phun" ở lòng bàn chân, Thần Môn là "cửa của thần" ở nếp cổ tay, Túc Tam Lý là huyệt "ba thốn dưới gối" ở chân. Người xưa đặt tên theo trời sao, sông núi, nhà cửa, con vật và vị trí.

Vì sao tên huyệt đáng đọc chậm

Tôn Tư Mạc đời Đường để lại một câu mà người học châm cứu nào cũng gặp: tên các huyệt không đặt suông, đều có ý sâu (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Câu ấy có hai tầng nghĩa. Tầng thứ nhất là thực dụng: tên huyệt là một cách nhớ vị trí và nhớ điều sách gán cho huyệt. Tầng thứ hai là thế giới quan: người Hán cổ nhìn thân người như một bản sao thu nhỏ của trời đất và triều đình, nên tên huyệt mượn chữ của bầu trời, của địa hình, của cung điện.

Bài huyệt vị là gì đã nêu sáu lối đặt tên và giải Túc Tam Lý, Hợp Cốc. Bài này đi theo một trục khác: mở từng "tấm bản đồ" mà người xưa chồng lên thân người, rồi đọc chậm bốn tên trong tiêu đề.

Tấm bản đồ trời: những huyệt mang tên sao

Thân người trong y thư có cả một vòm trời, và vòm trời ấy nằm đúng ở nửa trên.

Có một ý xuyên suốt: chòm Bắc Đẩu được đặt quanh vùng ngực và rốn, tức trục giữa thân. Trong thiên văn cổ, Bắc Đẩu quay quanh sao Bắc Cực và làm "cán" chỉ mùa; đặt Tuyền Cơ, Thiên Xu vào đường giữa thân là ngầm nói vùng này giữ nhịp cho cả cơ thể. Hoa Cái lại có thêm nghĩa cái lọng: Phế nằm cao nhất trong các tạng, che phủ các tạng dưới, nên y thư gọi Phế là "hoa cái của ngũ tạng". Huyệt mang tên ấy nằm ngay trước ngực, trên vùng phổi.

Thiên Xu cần thêm một dòng. "Xu" là then cửa, trục xoay. Huyệt nằm ngang rốn, chính giữa bụng trên và bụng dưới, và sách cổ dùng nó để nói chỗ khí trời (phần trên) và khí đất (phần dưới) chuyển giao. Một chữ chỉ vị trí, đồng thời nói một lý thuyết.

Tấm bản đồ đất: suối, ao, đầm, núi

Đây là lối đặt tên đông nhất. Nó đi cùng hình ảnh khí chảy trong kinh như nước chảy trong sông: ra từ mạch nguồn ở đầu ngón, lớn dần khi vào khuỷu gối. Bài ngũ du huyệt tỉnh, huỳnh, du, kinh, hợp nói kỹ hình ảnh dòng nước này; ở đây chỉ đọc chữ.

• Dũng Tuyền (Thận kinh): "dũng" là trào lên, "tuyền" là suối. Huyệt ở lòng bàn chân, chỗ thấp nhất của thân, và là huyệt đầu tiên của kinh Thận. Mạch nước của kinh Thủy bắt đầu từ chỗ thấp nhất mà phun lên. Chữ khớp với hành.
• Khúc Trì (Đại Trường kinh): "ao cong", ở đầu nếp khuỷu tay khi gập. Khuỷu gập lại, chỗ lõm như một cái ao bên khúc sông.
• Xích Trạch (Phế kinh): "đầm ở chỗ một xích". Từ nếp cổ tay đến nếp khuỷu, người xưa chia làm một xích; huyệt nằm ở nếp khuỷu nên cách vùng bắt mạch cổ tay đúng một xích. Đây cũng là lý do một vùng bắt mạch được gọi là bộ "xích".
• Thiếu Hải (Tâm kinh): "biển nhỏ", ở đầu trong nếp khuỷu. Các huyệt ở khuỷu, gối thường mang tên ao, đầm, biển, vì là nơi "nước" đã gom lại.
• Côn Lôn (Bàng Quang kinh): tên dãy núi cao nhất trong địa lý cổ, đặt cho huyệt sau mắt cá ngoài, nơi xương nhô cao nhất ở cổ chân.
• Thừa Sơn (Bàng Quang kinh): "đỡ núi", ở bắp chân sau, chỗ hai múi cơ bắp chân tách ra như sườn núi; huyệt nằm ngay dưới "quả núi" ấy.
• Âm Lăng Tuyền và Dương Lăng Tuyền: "suối dưới gò" phía âm (mặt trong gối, kinh Tỳ) và phía dương (mặt ngoài gối, kinh Đởm). "Lăng" là gò, chỉ đầu xương chày và đầu xương mác nhô lên.

Tấm bản đồ nhà: cửa, phủ, cung, kho

Tố Vấn có một thiên ví mười hai tạng phủ như mười hai chức quan trong triều: Tâm là vua, Phế là tướng, Can là tướng quân… (thiên Linh Lan Bí Điển Luận). Khi thân người là một triều đình, các huyệt mang tên kiến trúc là chuyện tự nhiên.

• Thần Môn: cửa của thần. Chữ "Môn" (cửa) là chữ hay gặp nhất: Vân Môn, Kỳ Môn, Mệnh Môn, Phong Môn, Lương Môn.
• Vân Môn và Kỳ Môn: một cặp mở và đóng. Vòng chảy của khí trong mười hai kinh bắt đầu ở kinh Phế, vùng ngực trên, nơi có huyệt Trung Phủ và Vân Môn ("cửa mây", vì Phế chủ khí, khí như mây). Vòng ấy kết thúc ở huyệt cuối kinh Can là Kỳ Môn, "cửa hẹn": khí đi hết một chu kỳ, hẹn quay lại kinh Phế. Hai chữ "mây" và "hẹn" đặt ở hai đầu một vòng tuần hoàn.
• Mệnh Môn (Đốc mạch): "cửa của mệnh", ở lưng, ngang rốn. Cần phân biệt với khái niệm Mệnh Môn của Nạn Kinh (nạn 36), nơi Mệnh Môn là quả thận bên phải hiểu theo tạng tượng. Một tên, hai khái niệm.
• Thần Khuyết (Nhâm mạch): chính là rốn. "Khuyết" là cổng cung điện có hai lầu canh. Rốn là dấu vết dây rốn, nơi thai nhi nhận nuôi dưỡng, nên được gọi là cổng cung của thần.
• Phong Phủ, Phong Trì: "phủ của gió", "ao của gió", ở gáy. Trong lý luận cổ, gió (phong) là tà khí hay vào từ vùng gáy, nên vùng ấy được đặt tên theo gió.
• Thiên Đột (Nhâm mạch): ở hõm trên xương ức. "Đột" ở đây là ống khói bếp: hơi thở ra lên qua cổ như khói qua ống.
• Địa Thương (Vị kinh): "kho của đất", ở cạnh mép miệng. Miệng nhận ngũ cốc, ngũ cốc là sản vật của đất, nên khoé miệng là cửa kho.

Con vật và đồ vật

Lối đặt tên này cho thấy người xưa quan sát hình dáng cơ thể rất kỹ.

• Độc Tỵ (Vị kinh): "mũi con bê". Khi gối gập, hai hõm hai bên gân bánh chè trông như hai lỗ mũi bê.
• Phục Thố (Vị kinh): "con thỏ nằm", ở mặt trước đùi, nơi cơ đùi nổi lên như lưng thỏ đang phục.
• Cưu Vĩ (Nhâm mạch): "đuôi chim cu", chỉ mũi xương ức chìa xuống như đuôi chim. Bài mười lăm lạc mạch cho thấy huyệt này còn có tên cổ Vĩ Ế trong Linh Khu.
• Ngư Tế (Phế kinh): "mép bụng cá", vùng mô nổi ở gốc ngón cái trong lòng bàn tay, tròn và trắng như bụng cá.
• Toản Trúc (Bàng Quang kinh): "bó tre", ở đầu trong lông mày; lông mày được ví với lá tre túm lại.

Tên nói việc: lời gán của sách

Một nhóm tên nói thẳng điều sách gán cho huyệt: Tình Minh (mắt sáng), Nghinh Hương (đón mùi thơm, cạnh cánh mũi), Thừa Khấp (đỡ nước mắt, dưới mắt), Huyết Hải (biển của huyết), Tam Âm Giao (nơi ba kinh âm ở chân là Tỳ, Can, Thận gặp nhau). Riêng Nghinh Hương và Thừa Khấp là tên rất "tả cảnh": một huyệt đứng cạnh mũi đón hương, một huyệt đứng dưới mắt như đỡ giọt nước mắt rơi.

Nhân Trung (Đốc mạch), giữa mũi và môi trên, là ví dụ đẹp về lối nghĩ trời, đất, người. Lời giải lưu hành: mũi hít khí trời, miệng ăn sản vật của đất, khoảng giữa thuộc về người. Giáp Ất Kinh còn ghi tên khác của huyệt là Thủy Câu, "rãnh nước", tả đúng cái rãnh dọc ở môi trên. Một huyệt, một tên triết lý và một tên hình thể.

Phong Long (Vị kinh), ở cẳng chân ngoài, có hai lối giải. Lối thứ nhất: Phong Long là tên thần mây sấm trong văn học Sở, có trong Ly Tao. Lối thứ hai: "phong long" là đầy đặn nhô cao, tả bắp cơ cẳng chân. Hai lối cùng lưu hành; chưa có văn bản cổ nào chốt hẳn.

Bốn tên trong tiêu đề, đọc chậm

Bách Hội. Ở đỉnh đầu, trên đường giữa. "Bách" là trăm, ý chỉ rất nhiều; "hội" là gặp. Châm Cứu Giáp Ất Kinh ghi tên khác của huyệt là Tam Dương Ngũ Hội, tức nơi các kinh dương hội lại. Đầu là chỗ cao nhất, thuộc dương nhất; mọi kinh dương đều lên đầu, nên chỗ đỉnh là chỗ "trăm mạch hội". Tên khớp với một quan sát thật trong lý luận: sáu kinh dương đều có đường lên đầu mặt, còn sáu kinh âm phần lớn dừng ở ngực.

Dũng Tuyền. Đã nói ở trên: suối trào ở chỗ thấp nhất. Thêm một điểm: Linh Khu thiên Bản Du tả huyệt này bằng câu ngắn gọn "Dũng Tuyền là giữa lòng bàn chân", và xếp nó là huyệt tỉnh (giếng) của kinh Thận. Bách Hội ở đỉnh, Dũng Tuyền ở đáy; một huyệt là chỗ trăm mạch hội về, một huyệt là chỗ mạch nước bắt đầu phun lên. Người đọc y thư cổ thường đặt hai tên này thành một cặp trên dưới.

Thần Môn. Huyệt nằm ở nếp cổ tay phía ngón út, trên kinh Tâm. Tố Vấn nói "Tâm tàng thần", tức tạng Tâm (hiểu theo tạng tượng, không phải quả tim giải phẫu) là nơi chứa thần. Huyệt mang tên "cửa của thần" vì nó là nguyên huyệt của kinh Tâm, chỗ sách cổ coi là khí gốc của tạng ra vào. Chữ "thần" ở đây là tinh thần, ý thức, không phải thần linh.

Túc Tam Lý. Bài huyệt vị là gì đã giải "ba thốn dưới gối". Thêm một chi tiết từ chính hệ thống tên: ở cẳng tay có Thủ Tam Lý, cũng nằm dưới khuỷu một khoảng; có huyệt Thủ Ngũ Lý trên khuỷu. Chữ "lý" lặp lại theo vị trí cho thấy lối giải "lý là khoảng cách" khớp với cách người xưa đặt tên cả một chuỗi huyệt. Lối giải "lý là dặm đường" gắn với truyền thống dưỡng sinh đời sau, đẹp nhưng không có nền văn bản sớm.

Một huyệt nhiều tên

Rất nhiều huyệt có hai, ba tên. Châm Cứu Giáp Ất Kinh, sách chuyên khảo đời Tấn, thường ghi "một tên là…" sau tên chính. Tên khác cho ta thấy lớp nghĩa cũ: Nhân Trung còn gọi Thủy Câu; Bách Hội còn gọi Tam Dương Ngũ Hội; Thạch Môn ở bụng dưới có một tên khác là Đan Điền (bài đan điền ở đâu giải vì sao chữ này gây nhầm lẫn). Khi đọc sách cổ, gặp một tên huyệt lạ, việc đầu tiên nên làm là tra xem nó có phải tên khác của một huyệt quen.

Ngày nay, để tránh nhầm giữa các nước, Tổ chức Y tế Thế giới gán cho mỗi huyệt một mã gồm chữ viết tắt đường kinh và số thứ tự. Mã giúp tra cứu nhanh, nhưng mất hẳn tầng nghĩa của chữ. Chuyện này kể ở bài mã huyệt và chuẩn hoá năm 2008.

Sách cổ nói gì

Dịch: Phàm các huyệt, tên không đặt suông, đều có ý sâu. — Tôn Tư Mạc, Thiên Kim Dực Phương (câu được dẫn rộng rãi trong sách giáo khoa châm cứu; chúng tôi chưa đối chiếu được với bản khắc gốc nên ghi kèm lưu ý này).

Dịch: Kinh Thận khởi ra ở Dũng Tuyền; Dũng Tuyền là giữa lòng bàn chân, là huyệt tỉnh, thuộc Mộc. — Linh Khu, thiên Bản Du

Tố Vấn, thiên Linh Lan Bí Điển Luận, đại ý: Tâm là vua, thần minh từ đó mà ra; Phế là tướng, việc trị nước điều tiết từ đó mà ra.

Bình: câu của Tôn Tư Mạc là lời khuyên học chữ trước khi học kim. Câu Linh Khu cho thấy người soạn sách tả vị trí bằng một chữ hình ảnh ("giữa lòng bàn chân") rồi gắn ngay một khái niệm (tỉnh, Mộc). Tên huyệt là chỗ ngôn ngữ và lý thuyết gặp nhau.

Đọc cho đúng mức

• Nghĩa của tên không phải công dụng đã được chứng minh. Tình Minh là "mắt sáng" vì sách xếp nó vào nhóm huyệt vùng mắt, không phải vì có thử nghiệm cho thấy bấm vào mắt sáng hơn.
• Lời giải tên huyệt có nhiều tầng, và nhiều lời giải ra đời muộn. Các sách giải nghĩa tên huyệt chuyên biệt phần lớn thuộc đời Minh, Thanh và hiện đại. Khi hai lối giải cùng lưu hành (như Phong Long, Túc Tam Lý), bài này ghi cả hai, chưa phán bên nào đúng.
• Vị trí trong bảng chỉ là khái quát để hiểu tên, không đủ để định huyệt. Định huyệt cho châm cứu cần người được đào tạo, đo bằng thốn theo thân người bệnh.
• Không tự châm, không tự cứu. Nhiều huyệt mang tên đẹp ở ngực, gáy, bụng nằm gần phổi, mạch máu lớn, tuỷ sống. Kiêng kỵ khi mang thai, khi dùng thuốc chống đông là việc của thầy thuốc quyết định.

Việc nên làm

1. Khi gặp một tên huyệt, tách từng chữ Hán Việt và đặt cạnh vị trí của nó; bạn sẽ thấy phần lớn tên là một bức tranh nhỏ.
2. Nếu học chữ Hán, dùng tên huyệt làm bài tập: chúng là những cụm hai, ba chữ ngắn, giàu hình ảnh, dễ nhớ.
3. Nếu đi châm cứu, hỏi thầy thuốc tên huyệt được dùng và lý do; một thầy thuốc có nghề sẽ giải thích được. Chọn cơ sở có giấy phép, kim dùng một lần.
4. Khi có triệu chứng kéo dài, đau kèm sốt, tê yếu, đau ngực, khó thở, hãy đi khám để có chẩn đoán; tên huyệt không thay cho chẩn đoán.

Nguồn tham khảo

• Tôn Tư Mạc, Thiên Kim Dực Phương, đời Đường — câu về tên huyệt (nguyên văn theo bản dẫn phổ biến).
• Hoàng Phủ Mật, Châm Cứu Giáp Ất Kinh, đời Tấn — tên chính và tên khác của huyệt (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu, thiên Bản Du — huyệt tỉnh của kinh Thận (nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn, thiên Linh Lan Bí Điển Luận — mười hai tạng phủ ví như mười hai chức quan (đại ý).
• Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương — Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008 (tên và mã huyệt).