Huyệt vị là gì: 361 huyệt kinh điển và cách đặt tên

Huyệt vị là những điểm trên cơ thể mà y học cổ truyền coi là nơi khí của kinh lạc ra vào gần bề mặt, dùng để châm, cứu, xoa bóp. Theo chuẩn năm 2008 của Tổ chức Y tế Thế giới có 361 huyệt kinh (309 huyệt của mười hai chính kinh và 52 huyệt của hai mạch Nhâm, Đốc), ngoài ra còn kỳ huyệt và a thị huyệt.

Huyệt không phải "một chỗ trên da"

Định nghĩa sớm và đáng chú ý nhất nằm trong Linh Khu: chỗ gọi là "tiết" (tức huyệt) là nơi thần khí đi lại ra vào, không phải da, thịt, gân, xương (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì"). Người soạn Nội Kinh chủ ý tách huyệt khỏi giải phẫu: huyệt là một khái niệm chức năng trong mô hình kinh lạc, không phải một cấu trúc nhìn thấy khi mổ.

Chữ Hán của huyệt nghĩa là "hang, lỗ". Sách cổ còn gọi là khí huyệt, du huyệt, khổng huyệt, cốt không (khe xương). Những tên gọi ấy gợi hình ảnh một chỗ lõm, một khe nhỏ nơi khí đi qua, và thật vậy, nhiều huyệt nằm ở chỗ lõm giữa gân, giữa xương, cạnh khớp.

Số huyệt qua các đời: từ 365 đến 361

Con số 365 của Tố Vấn là một ví dụ rõ về lối nghĩ "người ứng với trời": số huyệt phải bằng số ngày trong năm. Khi các thầy thuốc đời sau thật sự liệt kê từng huyệt, con số không đạt 365, và họ không bịa thêm cho đủ. Sự trung thực ấy đáng ghi nhận. Chuyện tượng đồng năm 1027 dùng để thi châm được kể ở bài tượng đồng nhân năm 1027; chuyện chuẩn hoá năm 2008 ở bài WHO chuẩn hoá vị trí huyệt.

Ba loại huyệt

• Kinh huyệt: 361 huyệt nằm trên mười hai chính kinh và hai mạch Nhâm, Đốc, có tên và vị trí cố định. Mười hai chính kinh đối xứng hai bên nên mỗi huyệt của chúng có hai điểm; Nhâm, Đốc chạy đường giữa nên mỗi huyệt chỉ một điểm.
• Kỳ huyệt (huyệt ngoài kinh): có tên, có vị trí, nhưng không thuộc đường kinh nào; ví dụ Ấn Đường giữa hai lông mày, Thái Dương ở thái dương. Một số chuẩn hiện đại đã xếp Ấn Đường vào mạch Đốc.
• A thị huyệt: không có tên, không cố định, lấy ngay chỗ ấn vào thấy đau. Tôn Tư Mạc đời Đường ghi lại cách gọi này: thầy ấn tìm chỗ đau, người bệnh kêu "a, phải" thì chỗ ấy là huyệt.

Ba loại huyệt cho thấy y học cổ truyền vừa có hệ thống (kinh huyệt) vừa có kinh nghiệm (kỳ huyệt) vừa có thực hành tại chỗ (a thị huyệt).

Người xưa đặt tên huyệt thế nào

Tên huyệt là cả một kho chữ nghĩa. Có thể chia thành vài lối đặt tên chính:

Hai ví dụ nổi tiếng:

Túc Tam Lý. "Túc" là chân. "Tam lý" có hai lối giải lưu hành: huyệt nằm dưới gối ba thốn (một đơn vị đo theo tỉ lệ thân người), hoặc "lý" là "dặm", ngụ ý người đi xa mệt chân. Lối giải thứ nhất khớp với vị trí, nên phổ biến hơn; lối thứ hai gắn với truyền thống dưỡng sinh coi Túc Tam Lý là huyệt "bồi bổ". Thủ Tam Lý ở cẳng tay cũng đặt tên theo cùng cách.

Hợp Cốc. Nằm giữa xương bàn tay ngón cái và ngón trỏ. Khi khép hai ngón, chỗ ấy nhô lên như núi; khi dang ra, nó lõm xuống như thung lũng nơi hai sườn núi gặp nhau. "Hợp cốc" là "thung lũng hợp lại". Sách cổ cũng ghi Hợp Cốc là huyệt kiêng châm ở phụ nữ có thai, cùng với Tam Âm Giao ở cẳng chân; đó là một trong những điều cấm kỵ được nhắc đi nhắc lại trong các sách châm cứu.

Bài đọc tên huyệt như đọc chữ Hán đi tiếp nhiều tên khác như Bách Hội, Dũng Tuyền, Thần Môn.

Thốn: thước đo theo chính thân người

Huyệt được định vị bằng "thốn", nhưng thốn không phải một độ dài cố định. Sách châm cứu dùng "thốn đồng thân": chia một đoạn cơ thể của chính người bệnh thành số phần cố định, như từ nếp khuỷu đến nếp cổ tay là mười hai thốn, từ đầu gối đến mắt cá ngoài là mười sáu thốn. Người cao thì thốn dài, người thấp thì thốn ngắn. Đây là một ý tưởng tinh tế: đo theo tỉ lệ, không đo theo thước, để cùng một huyệt nằm đúng chỗ tương ứng trên mọi thân người.

Sách cổ nói gì

Dịch: Cái gọi là "tiết" (huyệt) là chỗ thần khí đi lại ra vào, không phải da, thịt, gân, xương. — Linh Khu, thiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên

Dịch: Khí huyệt ba trăm sáu mươi lăm, để ứng với một năm. — Tố Vấn, thiên Khí Huyệt Luận

Tôn Tư Mạc, trong các sách Thiên Kim, có câu thường được dẫn với đại ý: tên các huyệt không đặt suông, đều có ý sâu. Câu ấy là lý do người học châm cứu xưa phải học chữ Hán cùng lúc với học huyệt.

Bình: câu Linh Khu nói huyệt không phải da thịt gân xương, câu Tố Vấn nói huyệt ứng với ngày trong năm. Cả hai đều cho thấy huyệt trước hết là một khái niệm trong hệ tư tưởng "người ứng với trời đất", rồi mới là một điểm để châm.

Đọc cho đúng mức

• Chưa có cấu trúc giải phẫu riêng nào được xác nhận tại huyệt. Một số nghiên cứu thấy nhiều huyệt nằm gần chỗ giao của mô liên kết, dây thần kinh, mạch máu, nhưng không có "cơ quan huyệt" riêng (xem kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại).
• Tên huyệt theo công dụng là lời gán của sách, không phải kết quả thử nghiệm. "Tình Minh" (mắt sáng) không có nghĩa bấm vào thì mắt sáng.
• Không tự châm. Châm sai chỗ, sai độ sâu ở ngực, lưng có thể gây tràn khí màng phổi; kim không vô trùng gây nhiễm trùng. Phụ nữ có thai, người dùng thuốc chống đông, người có bệnh máu khó đông càng phải để người có chuyên môn quyết định.

Việc nên làm

1. Đọc tên huyệt như đọc chữ Hán: tra nghĩa từng chữ, đặt cạnh vị trí, thấy được lối nghĩ của người đặt tên.
2. Nếu đi châm cứu, chọn cơ sở có giấy phép, người châm có chứng chỉ hành nghề, kim dùng một lần; báo tình trạng mang thai, bệnh nền, thuốc đang dùng.
3. Đi khám khi đau kéo dài nhiều tuần không rõ nguyên nhân, đau kèm sốt, sưng nóng đỏ, tê yếu tay chân, hoặc đau ngực, khó thở. Không dùng bấm huyệt thay cho chẩn đoán.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu — thiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên (nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn — thiên Khí Huyệt Luận (nguyên văn).
• Hoàng Phủ Mật, Châm Cứu Giáp Ất Kinh, đời Tấn (đại ý; số huyệt).
• Vương Duy Nhất, Đồng Nhân Du Huyệt Châm Cứu Đồ Kinh, Bắc Tống; Lý Học Xuyên, Châm Cứu Phùng Nguyên, đời Thanh (số huyệt).
• Tôn Tư Mạc, Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương, Thiên Kim Dực Phương — a thị huyệt, câu về tên huyệt (đại ý).
• Tổ chức Y tế Thế giới, Văn phòng khu vực Tây Thái Bình Dương — Chuẩn vị trí huyệt châm cứu, 2008.