Kinh lạc dưới góc nhìn nghiên cứu hiện đại: đã biết gì, chưa biết gì

Đến nay chưa có cấu trúc giải phẫu nào được xác nhận là đường kinh hay huyệt. Về điều trị, các tổng quan lớn cho thấy châm cứu có tác dụng khiêm tốn với một số chứng đau mạn tính và buồn nôn, nhưng khoảng cách giữa châm "đúng huyệt" và châm giả thường nhỏ. Cơ chế được nghiên cứu nhiều nhất là qua hệ thần kinh, không cần đến khái niệm khí chạy trong kinh.

Bảng tóm tắt: câu hỏi nào đã có câu trả lời

Đi tìm đường kinh: các giả thuyết và kết quả

Hệ Bonghan. Đầu thập niên 1960, một nhà nghiên cứu ở Bắc Triều Tiên công bố đã tìm thấy hệ ống nhỏ và "tiểu thể" tương ứng với kinh lạc. Trong nhiều năm, các nhóm nghiên cứu khác không lặp lại được. Từ những năm 2000, một số nhóm ở Hàn Quốc nghiên cứu lại dưới tên mới, nhưng kết quả chưa được giới giải phẫu học chấp nhận rộng rãi.

Mô liên kết. Một nghiên cứu năm 2002 của nhóm Langevin (Mỹ) trên cánh tay người cho thấy phần lớn huyệt được khảo sát nằm gần các mặt phẳng mô liên kết giữa các cơ hoặc trong cơ. Đây là một giả thuyết hấp dẫn về "đường đi" của kích thích, nhưng chưa chứng minh mô liên kết là kinh lạc.

Chất đánh dấu, điện trở da, ảnh nhiệt. Có những công bố cho thấy chất đánh dấu phóng xạ tiêm vào huyệt lan theo hướng gần đường kinh, hoặc da ở huyệt dẫn điện tốt hơn. Các tổng quan chỉ ra kết quả không nhất quán và dễ bị ảnh hưởng bởi cách đo (độ ẩm da, lực ấn điện cực).

Tóm lại: các nỗ lực tìm "ống dẫn khí" kéo dài hơn sáu mươi năm chưa đưa ra một cấu trúc được xác nhận. Điều thú vị là chính Nội Kinh cũng không nói kinh mạch nhìn thấy được (xem mục "Sách cổ nói gì"; đường đi theo sách ở bài mười hai chính kinh).

Châm cứu và đau: bằng chứng mạnh nhất hiện có

Phân tích gộp dữ liệu từng bệnh nhân. Nhóm hợp tác quốc tế Acupuncture Trialists' Collaboration (đứng đầu là Vickers) gom dữ liệu gốc của khoảng hai mươi nghìn bệnh nhân từ các thử nghiệm ngẫu nhiên về đau lưng, đau cổ, thoái hoá khớp gối, đau đầu mạn tính, đau vai. Kết quả công bố năm 2012 và cập nhật năm 2018: châm cứu tốt hơn rõ rệt so với không châm; tốt hơn châm giả, nhưng phần hơn này nhỏ. Tác dụng còn duy trì một phần sau một năm.

Thử nghiệm GERAC ở Đức (2007). Với đau thắt lưng mạn tính, châm cứu thật và châm giả cho kết quả gần như ngang nhau, và cả hai đều tốt hơn điều trị thường quy. Kết quả này thường được dẫn để nói: có một phần lợi ích đến từ chính quá trình điều trị (kỳ vọng, chăm sóc, kích thích da), không phụ thuộc vị trí huyệt.

Đau nửa đầu. Tổng quan Cochrane năm 2016 về châm cứu dự phòng đau nửa đầu: châm cứu làm giảm tần suất cơn so với không châm; so với châm giả, khác biệt nhỏ.

Hướng dẫn lâm sàng. Viện NICE của Anh năm 2016 không khuyến nghị châm cứu cho đau thắt lưng; đến năm 2021, hướng dẫn về đau mạn tính nguyên phát lại cho phép cân nhắc một đợt châm cứu. Hai văn bản của cùng một cơ quan cho thấy bằng chứng ở mức ranh giới, và cách đọc thay đổi theo bệnh, theo nhóm so sánh.

Vì sao "châm giả" làm mọi thứ khó

Muốn biết châm cứu có tác dụng riêng hay không, phải so với một thứ giống châm cứu mà không phải châm cứu. Nhưng kim thu vào cán không đâm thủng da, hay kim châm nông ngoài huyệt, vẫn là kích thích lên da, vẫn có thể gây phản ứng thần kinh. Người châm cũng biết mình đang châm thật hay giả, nên khó "làm mù" hoàn toàn. Vì thế khoảng cách nhỏ giữa châm thật và châm giả có thể hiểu theo hai cách: hoặc tác dụng riêng của huyệt thật sự nhỏ, hoặc châm giả không "giả" như người ta muốn. Giới nghiên cứu vẫn tranh luận.

Cơ chế: điều đang được nghiên cứu

• Kim kích thích các sợi thần kinh ở da và cơ, truyền tín hiệu lên tuỷ sống và não.
• Thí nghiệm cho thấy châm cứu có thể làm tăng giải phóng các chất giảm đau nội sinh (thuộc nhóm opioid nội sinh); thuốc đối kháng opioid làm giảm tác dụng này trong một số nghiên cứu.
• Chụp cộng hưởng từ chức năng ghi nhận thay đổi hoạt động ở các vùng não liên quan đến cảm nhận đau.

Những cơ chế này giải thích được tác dụng giảm đau ở mức nào đó mà không cần khái niệm "khí" hay "đường kinh" (về khái niệm khí trong Đông y, xem khí, huyết, tân dịch). Chúng cũng phù hợp với việc vị trí chính xác của huyệt có vẻ ít quan trọng.

Chỗ lý thuyết cổ và nghiên cứu gặp nhau, chỗ không gặp

Sách cổ nói gì

Dịch: Mười hai kinh mạch đi ẩn giữa các lớp thịt, sâu mà không thấy. … Những mạch nổi mà thường thấy được đều là lạc mạch. — Linh Khu, thiên Kinh Mạch

Bình: chính người soạn Nội Kinh đã nói kinh mạch "sâu mà không thấy". Những gì họ nhìn thấy nổi dưới da, nhiều khả năng là tĩnh mạch nông, họ xếp vào lạc mạch. Đọc kỹ văn bản cổ giúp tránh hai thái cực: coi kinh lạc là ống dẫn có thật cần "tìm ra", hoặc coi nó là chuyện bịa vô nghĩa. Nó là một mô hình lý luận xây trên quan sát, với những giới hạn của thời đại sinh ra nó.

Đọc cho đúng mức

• "Chưa tìm thấy" không có nghĩa "đã chứng minh không có", nhưng sau hơn sáu mươi năm tìm kiếm, gánh nặng chứng minh thuộc về người khẳng định có cấu trúc riêng.
• "Có tác dụng khiêm tốn" không có nghĩa "chữa được bệnh". Châm cứu không thay được phẫu thuật, thuốc đặc hiệu, hay điều trị ung thư, đái tháo đường, tăng huyết áp.
• Chất lượng nghiên cứu không đều. Nhiều thử nghiệm nhỏ, thiết kế yếu cho kết quả "rất tốt"; các thử nghiệm lớn, chặt chẽ thường cho kết quả khiêm tốn hơn. Khi đọc tin "nghiên cứu chứng minh châm cứu chữa…", hãy hỏi đó là nghiên cứu cỡ nào, so với cái gì.

Việc nên làm

1. Nếu cân nhắc châm cứu cho đau mạn tính, bàn với bác sĩ điều trị, dùng như một biện pháp bổ trợ, không bỏ điều trị chính.
2. Chọn cơ sở có giấy phép, người châm có chứng chỉ hành nghề, kim vô trùng dùng một lần; báo tình trạng mang thai, thuốc chống đông, bệnh về máu.
3. Ngừng và đi khám nếu sau châm thấy khó thở, đau ngực, chỗ châm sưng nóng đỏ hoặc chảy mủ, sốt.
4. Đi khám chuyên khoa với mọi cơn đau mới, đau tăng dần, đau kèm sụt cân, sốt, tê yếu, rối loạn tiểu tiện; những dấu hiệu này cần chẩn đoán trước khi nghĩ đến châm cứu.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh – Linh Khu — thiên Kinh Mạch (nguyên văn đoạn kinh mạch "thâm nhi bất kiến").
• Vickers A. J. và cộng sự (Acupuncture Trialists' Collaboration) — phân tích gộp dữ liệu từng bệnh nhân về châm cứu cho đau mạn tính, 2012; bản cập nhật 2018.
• Haake M. và cộng sự — thử nghiệm GERAC về châm cứu cho đau thắt lưng mạn tính, 2007.
• Linde K. và cộng sự — tổng quan Cochrane về châm cứu dự phòng đau nửa đầu, 2016.
• Lee A. và cộng sự — tổng quan Cochrane về kích thích huyệt Nội Quan phòng buồn nôn, nôn sau mổ, 2015.
• Langevin H. M., Yandow J. A. — nghiên cứu về huyệt và mặt phẳng mô liên kết, 2002.
• NICE (Anh) — hướng dẫn đau thắt lưng và đau thần kinh tọa (2016); hướng dẫn đau mạn tính nguyên phát (2021).