Đức Thánh Trần: từ danh tướng Trần Hưng Đạo thành vị thánh trong đền Kiếp Bạc

Đức Thánh Trần là danh xưng tôn kính dành cho Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, người chỉ huy quân Đại Việt kháng chiến chống quân Nguyên những năm 1285 và 1288, mất năm 1300. Sau khi mất, ông được thờ ở đền Kiếp Bạc, rồi dần thành "Đức Thánh Cha" trong tín ngưỡng dân gian và Đạo Mẫu, với cả một lớp truyện trừ tà.

Sử liệu nói gì về con người thật

Trước khi bàn vị thánh, nên nhìn lại con người mà sử chép. Đại Việt Sử Ký Toàn Thư ghi những nét chính:

• Trần Quốc Tuấn là con An Sinh Vương Trần Liễu, thuộc hàng tôn thất nhà Trần. Năm sinh của ông sử không ghi rõ; các con số hay gặp trên mạng đều là suy đoán.
• Ông giữ quyền tiết chế quân đội trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên, với trận Bạch Đằng năm 1288 là đỉnh cao.
• Năm Canh Tý (1300), khi ông ốm nặng, vua Trần Anh Tông đến thăm, hỏi kế giữ nước. Lời đáp của ông được Toàn Thư chép lại, nổi tiếng nhất là ý: nới sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước.
• Toàn Thư ghi ông mất ngày 20 tháng Tám năm ấy. Ngày này về sau thành ngày giỗ được cả nước nhớ.

Toàn Thư còn chép lời ông dặn con cháu, đại ý: sau khi mất thì hoả táng, chôn kín trong vườn An Lạc, san phẳng đất, trồng cây như cũ, để không ai biết chỗ. Lời dặn ấy là lý do đến nay không có một ngôi mộ được xác định rõ của ông, và cũng là chi tiết đẹp nhất về tính cách: một người không muốn để lại chỗ cho người đời đến lạy.

Tác phẩm gắn với tên ông là Hịch tướng sĩ, được dạy trong nhà trường; còn Binh thư yếu lược, Vạn Kiếp tông bí truyền thư là những sách binh pháp tương truyền của ông, văn bản hiện còn có nhiều vấn đề văn bản học.

Ba lớp thờ phụng chồng lên nhau

Quá trình một danh tướng thành vị thánh không diễn ra một lần. Có thể tách ba lớp:

Câu "tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" là chỗ hai lớp sau gặp nhau: Cha là Đức Thánh Trần (giỗ 20 tháng Tám), Mẹ là Thánh Mẫu Liễu Hạnh (giỗ mùng 3 tháng Ba). Hệ thống Mẫu, các giá đồng được trình bày ở bài Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ và hầu đồng. Ở đây chỉ lưu ý: ban Trần triều trong nhiều điện là một hệ riêng, có các giá đồng riêng (các vương tử, vương nữ con Đức Thánh Trần), không lẫn với hàng Quan Lớn của Tứ phủ.

Lớp thứ ba là lớp nhiều ngộ nhận nhất. Truyền thuyết kể Phạm Nhan, một kẻ theo giặc bị Trần Hưng Đạo xử tội, hồn hoá thành yêu quái chuyên quấy phụ nữ sinh nở; chỉ uy của Đức Thánh Trần trị được. Từ truyện này mới có tục treo tranh Đức Thánh Trần trong nhà "để trấn", và các ông đồng thờ Đức Thánh Trần đứng ra "trị tà". Đó là một lớp tín ngưỡng dân gian có thật trong lịch sử, nhưng không phải sử: chi tiết Phạm Nhan hoá yêu là truyền thuyết.

Đền Kiếp Bạc và đền Trần Nam Định: hai nơi hay bị lẫn

Rất nhiều người nói "đi đền Trần" mà không rõ đang đi đâu. Hai cụm di tích này khác nhau về bản chất:

Kiếp Bạc nằm cạnh Côn Sơn (nơi gắn với Nguyễn Trãi), hai nơi thường được đi cùng một chuyến. Ngày giỗ 20 tháng Tám năm 2027 rơi vào thứ Hai 20/9/2027; đêm khai ấn đền Trần năm 2027 là đêm thứ Sáu 19/2 rạng sáng thứ Bảy 20/2/2027 (tính bằng bộ máy âm lịch của site).

Tục khai ấn: từ lễ mở việc đến cảnh tranh ấn

Chữ trên ấn đền Trần được ghi phổ biến là "Trần triều điển cố, tích phúc vô cương": điển lệ cũ của triều Trần, tích phúc không bờ bến. "Khai ấn" vốn là việc rất hành chính: sau những ngày nghỉ Tết, triều đình mở ấn để bắt đầu một năm làm việc. Lễ khai ấn ở đền Trần mô phỏng lại nghi thức ấy như một cách nhớ về triều đại.

Theo thời gian, tờ giấy đóng ấn bị gán thêm nghĩa "cầu thăng quan tiến chức", dẫn tới những năm người chen lấn, giành giật lá ấn đến mức nguy hiểm, có cả cảnh mua bán ấn. Ban tổ chức nhiều năm đã phải đổi cách phát ấn để giữ trật tự. Nhìn tỉnh táo:

• Chữ trên ấn nói về tích phúc, tức là làm điều tốt để dồn phúc, không có chữ nào hứa chức tước.
• Một vị tướng từng dặn "nới sức dân" khó mà muốn người ta giẫm lên nhau để xin ấn của dòng họ mình.
• Đi lễ khai ấn như dự một nghi lễ lịch sử thì giá trị nhất; coi tờ ấn là "giấy thông hành" cho thăng tiến thì đã xa ý gốc.

Sách cổ nói gì

Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ nhà Trần, năm Canh Tý (1300), đại ý: Hưng Đạo Vương ốm, vua đến thăm, hỏi nếu giặc phương Bắc lại sang thì tính thế nào. Vương bàn về thế giặc, thế ta qua các đời, rồi nói: phải nới sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước. — Đại Việt Sử Ký Toàn Thư

Bình: câu nói được nhớ nhất của người được thờ là vị thánh trừ tà lại là một câu về chính sách, không có chút gì thần bí. Đọc câu này cạnh tục tranh ấn, cạnh lớp truyện Phạm Nhan, mới thấy khoảng cách giữa con người lịch sử và vị thánh dân gian. Cả hai đều có thật theo cách của mình: một trong sử, một trong tâm thức người Việt. Chúng tôi dẫn theo bản dịch phổ biến và ghi đại ý; người cần nguyên văn Hán nên tra bản Toàn Thư có chú giải.

Đọc cho đúng mức

• Sử và truyền thuyết tách bạch. Việc ông chỉ huy kháng chiến, lời bàn giữ nước, ngày mất là sử. Phạm Nhan hoá yêu, quyền trị tà là truyền thuyết.
• Năm sinh của Trần Hưng Đạo không có trong sử chính; con số nào cũng là ước đoán.
• Các sách binh pháp mang tên ông còn nhiều tranh luận văn bản học; Hịch tướng sĩ cũng là văn bản được truyền lại qua nhiều đời chép.
• Bài không hướng dẫn lễ vật hay văn khấn ở các đền. Những lời mời "làm lễ Đức Thánh Trần để trị tà" có thu tiền, kèm doạ dẫm, nên đọc cùng bài bùa ngải, thầy pháp lừa đảo.
• Đức Thánh Trần cùng với Thánh Mẫu và các vị trong Tứ bất tử cho thấy một kiểu thánh hoá rất Việt: người có công với nước thành thần của làng, của nhà.

Việc nên làm

• Đến Kiếp Bạc, dành thời gian đứng ở bờ sông Lục Đầu để hình dung vì sao đây là căn cứ quân sự: đọc địa thế trước, thắp hương sau.
• Đi lễ khai ấn đền Trần thì đi cùng nhóm, tránh chỗ chen lấn, giữ trẻ nhỏ và người già ở ngoài vùng đông.
• Muốn hiểu ông, đọc lại Hịch tướng sĩ và đoạn Toàn Thư chép lời bàn giữ nước; hai văn bản ngắn này nói về ông nhiều hơn mọi lời truyền.
• Tra ngày giỗ, ngày khai ấn năm tới bằng lịch âm của site.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — Bản kỷ, kỷ nhà Trần, đời Trần Anh Tông, năm Canh Tý (1300), đại ý theo bản dịch phổ biến.
• Hịch tướng sĩ — văn bản tương truyền của Trần Quốc Tuấn.
• Các nghiên cứu về tín ngưỡng Đức Thánh Trần và Đạo Mẫu ở đồng bằng Bắc Bộ.
• Ngày âm lịch năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.