Hầu đồng: nghi lễ, âm nhạc chầu văn và những ngộ nhận giữa di sản với buôn thần bán thánh

Hầu đồng (còn gọi lên đồng, hầu bóng) là nghi lễ trung tâm của Đạo Mẫu: người hầu, gọi là thanh đồng, lần lượt hoá thân thành các vị thánh trong điện, mỗi lần một "giá", với khăn áo, điệu múa riêng, theo tiếng hát chầu văn của cung văn. Đây là phần được UNESCO ghi danh năm 2016; nhưng cũng là chỗ dễ bị biến thành buôn thần bán thánh nhất.

Một buổi hầu diễn ra thế nào

Một buổi hầu đồng (vấn hầu) thường có những phần sau:

1. Dâng lễ, khai đàn. Thanh đồng, người phụ việc (hầu dâng) và cung văn lễ trước điện. Cung văn hát mời thánh.
2. Trùm khăn. Thanh đồng ngồi trước ban thờ, trùm một tấm khăn đỏ phủ kín mặt. Cung văn hát văn thỉnh vị thánh sẽ giáng.
3. Thánh giáng. Thanh đồng hất khăn: lúc ấy, theo quan niệm của đạo, vị thánh đã "ngự". Người hầu dâng mặc khăn áo của vị thánh ấy lên người thanh đồng.
4. Hành lễ của giá. Mỗi giá có hành động riêng: múa kiếm, múa quạt, múa mồi lửa, chèo đò, dâng hương, uống rượu, hút thuốc, ban lộc cho người dự.
5. Thăng. Vị thánh "về", thanh đồng trùm khăn lại, chờ giá tiếp theo.

Một buổi có thể dài vài tiếng với nhiều giá. Con số "36 giá", "72 giá" hay được nhắc là con số danh nghĩa; không thanh đồng nào hầu đủ chừng ấy trong một buổi.

Thứ tự các giá: đi theo phẩm trật điện thần

Thứ tự hầu đi theo thứ bậc của hệ thần Tam phủ (xem Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ):

Màu áo đổi theo phủ của vị thánh: đỏ Thiên phủ, xanh Nhạc phủ, trắng Thoải phủ, vàng Địa phủ. Người xem quen chỉ cần nhìn màu khăn áo và điệu múa là biết giá nào đang ngự.

Chầu văn: nửa kia của nghi lễ

Không có cung văn thì không có hầu đồng. Chầu văn (hát văn) là loại âm nhạc nghi lễ chuyên dùng để thỉnh thánh và kể sự tích từng vị.

Nhạc cụ: đàn nguyệt là cây đàn chủ đạo, kèm trống ban, phách, thanh la, cảnh; có ban thêm sáo, đàn thập lục, đàn nhị.

Lối hát: chầu văn có nhiều lối, mỗi lối hợp một tình huống của giá đồng. Người trong nghề hay nhắc các lối như phú (nhiều kiểu phú), dọc, cờn, xá, hãm, bỉ, kiều dương, sa mạc. Các lối khác nhau ở nhịp nhanh chậm, ở giai điệu, và mỗi lối hợp với một kiểu giá, một tâm thế của nghi lễ: thỉnh mời trang nghiêm, kể sự tích, hay vui nhộn khi giá Cô, giá Cậu múa. Cung văn giỏi đọc được nhịp múa của thanh đồng và đổi lối hát theo, nên mỗi buổi hầu là một cuộc ứng tác giữa hai người.

Nhà dân tộc nhạc học Barley Norton, trong cuốn Songs for the Spirits (2009), mô tả chính mối quan hệ này: âm nhạc không chỉ đệm cho nghi lễ mà dẫn dắt trạng thái của người hầu, giúp họ vào và ra khỏi từng giá. Đó là lý do người ta nói chầu văn là linh hồn của hầu đồng.

"Căn đồng" và những ngộ nhận

Đây là phần dễ gây hại nhất, nên cần nói rõ.

Ngộ nhận 1: "Có căn mà không ra đồng sẽ ốm đau, gặp hạn." Trong Đạo Mẫu, "căn" là quan niệm cho rằng một số người có duyên với thánh. Nhưng câu "không ra đồng thì bệnh" thường xuất hiện đúng lúc một người đang ốm kéo dài, đang khủng hoảng, và người nói lại là người sẽ đứng ra làm lễ "trình đồng, mở phủ" có thu tiền. Mất ngủ, nghe thấy tiếng nói, thay đổi tính tình đột ngột là những dấu hiệu cần được bác sĩ khám, nhất là chuyên khoa tâm thần, trước khi nghĩ tới "căn".

Ngộ nhận 2: "Lễ càng to, lộc càng nhiều." Một buổi hầu đúng tinh thần có thể giản dị. Những buổi đồ mã chất cao, lộc phát hàng chục triệu đồng là biểu hiện của phô trương, không phải của độ "thiêng". Hồ sơ UNESCO nhấn mạnh việc bảo vệ giá trị văn hoá và chống thương mại hoá.

Ngộ nhận 3: "Hầu đồng là mê tín, nên bỏ." Cũng là một cách hiểu lệch theo hướng ngược lại. Hầu đồng là một hình thức sân khấu nghi lễ tổng hợp: âm nhạc, múa, trang phục, thơ văn, ký ức lịch sử về các vị thần. Nhiều thập kỷ bị coi là mê tín, đến năm 2016 nó được thế giới công nhận như một di sản sống.

Ngộ nhận 4: "Thánh nhập thì thánh phán gì cũng đúng." Trong đạo, lời "thánh phán" khi ngự đồng mang tính khuyên răn chung. Lời phán dùng để doạ người dự, ép họ làm lễ thêm, là dấu hiệu của kịch bản lừa, đã bàn ở bài nhận diện lừa đảo bùa ngải, thầy pháp.

Di sản hay buôn thần bán thánh: năm câu hỏi để phân biệt

Đọc cho đúng mức

• Bài này mô tả hầu đồng như một thực hành văn hoá, không khẳng định hay phủ định chuyện thánh "nhập" có thật hay không. Giới nghiên cứu nhân học mô tả đó là một trạng thái xuất thần có văn hoá định hình.
• Thứ tự giá, lối hát, cách hành lễ khác nhau giữa các vùng và các dòng đồng; bảng trên là khung phổ biến ở miền Bắc.
• Danh sách lối hát chầu văn ở trên chưa đủ; mỗi lối lại có nhiều biến thể mà chỉ người trong nghề phân biệt được.
• Không có giáo lý nào bắt buộc ai phải ra đồng. Quyết định tham gia là lựa chọn cá nhân, nên bàn với gia đình và không đặt dưới áp lực của lời doạ.

Việc nên làm

• Muốn tìm hiểu, hãy xem một buổi hầu ở đền, phủ lớn vào mùa lễ, đứng ngoài quan sát, nghe kỹ phần chầu văn.
• Nghe các bản thu chầu văn của cung văn có tiếng để làm quen với tiếng đàn nguyệt và các lối hát.
• Người thân bị khuyên "có căn phải ra đồng" khi đang ốm, hãy đưa họ đi khám trước; mọi quyết định tâm linh để sau khi đã có chẩn đoán.
• Đọc thêm về Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Tứ bất tử để hiểu vì sao các giá đồng mang những câu chuyện ấy.

Nguồn tham khảo

• Ngô Đức Thịnh (chủ biên) — Đạo Mẫu ở Việt Nam.
• Barley Norton — Songs for the Spirits: Music and Mediums in Modern Vietnam (2009).
• UNESCO — hồ sơ "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" (2016).