Tam giáo đồng nguyên: Nho, Phật, Đạo trong đời sống người Việt — từ triều Lý, Trần đến ngôi chùa "tiền Phật hậu Thánh"

Tam giáo đồng nguyên nghĩa là ba đạo Nho, Phật, Đạo "cùng một nguồn": không đạo nào loại trừ đạo nào, mỗi đạo lo một phần của đời sống. Ở Việt Nam, tinh thần này rõ nhất thời Lý, Trần, khi triều đình vừa dựng chùa vừa lập Văn Miếu, vừa thi Tam giáo; dấu vết còn trong những ngôi chùa "tiền Phật hậu Thánh" và trong cách một gia đình làm Tết, làm cưới, làm tang.

Ba chữ, ba cách hiểu

Cụm từ có vài biến thể, nghĩa hơi khác nhau:

Phần lớn lịch sử Việt Nam là tịnh hành nhiều hơn hợp nhất: người ta không trộn ba đạo thành một giáo lý, mà để ba đạo đứng cạnh nhau và chia việc. Câu tóm tắt phổ biến nhất lại đến từ Trung Hoa đời Tống, tương truyền của vua Tống Hiếu Tông: lấy Phật để sửa tâm, lấy Đạo để nuôi thân, lấy Nho để trị đời (nguyên văn ở mục Sách cổ). Câu ấy nói rõ bản chất: đây là phân công, không phải đồng nhất.

Thời Lý: chùa, Văn Miếu và kỳ thi Tam giáo

Nhà Lý lên ngôi nhờ một phần lớn vào giới tăng sĩ. Thiền Uyển Tập Anh và Toàn Thư đều chép vai trò của thiền sư Vạn Hạnh bên Lý Công Uẩn (xem thiền sư Vạn Hạnh). Triều Lý dựng rất nhiều chùa, nhiều vua là người mộ Phật.

Nhưng cũng chính nhà Lý đặt nền cho Nho học. Toàn Thư chép năm 1070, đời Lý Thánh Tông, lập Văn Miếu, đắp tượng Chu Công, Khổng Tử và bốn vị phối hưởng, vẽ tượng bảy mươi hai người hiền, bốn mùa cúng tế. Năm 1075 mở khoa thi chọn người hiểu kinh sách; năm sau lập Quốc Tử Giám. Một triều đại mộ Phật lại là triều đại dựng nhà thờ Khổng Tử đầu tiên ở kinh đô — đó chính là "tịnh hành".

Đạo giáo cũng có chỗ: đạo sĩ được mời làm lễ cầu đảo, triều đình dựng đạo quán. Năm 1195, đời Lý Cao Tông, triều đình thi Tam giáo: người dự thi phải hiểu cả ba đạo. Chi tiết về lớp Đạo giáo có ở bài Đạo giáo ở Việt Nam.

Thời Trần: một ông vua viết về chuyện Phật mượn Nho

Trần Thái Tông, vua đầu nhà Trần, là người để lại văn bản rõ nhất về cách nghĩ Tam giáo của tầng lớp cầm quyền. Trong bài tựa Thiền Tông Chỉ Nam, chép trong Khoá Hư Lục, ông kể chuyện mình từng bỏ cung lên núi Yên Tử muốn tu, được quốc sư khuyên về lại ngôi. Đại ý bài tựa: đạo Phật dạy người giác ngộ tâm; còn việc làm khuôn phép cho đời sau, gánh trách nhiệm dạy dỗ thiên hạ, thì phải nhờ đến đạo của các bậc thánh hiền đời trước (tức Nho). Ông nhận lấy cả hai: làm vua theo Nho, giữ tâm theo Phật.

Cháu ông là Trần Nhân Tông, sau khi đánh thắng quân Nguyên, nhường ngôi rồi lên Yên Tử lập dòng Thiền Trúc Lâm — một dòng Thiền do người Việt sáng lập. Không lâu sau, Chu Văn An làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám, dạy Nho học cho con em quý tộc. Một triều đại có vua đi tu và có người thầy Nho học được cả đời sau tôn kính là hình ảnh rõ nhất của Tam giáo tịnh hành.

Chùa "tiền Phật hậu Thánh": Tam giáo trong kiến trúc

Đi vào nhiều ngôi chùa cổ miền Bắc, bạn sẽ thấy điều mà người nước ngoài thường bất ngờ: chùa không chỉ thờ Phật. Lối bố cục quen gọi là tiền Phật hậu Thánh (hoặc hậu Thần, hậu Mẫu): toà phía trước thờ Phật, toà phía sau hoặc bên cạnh thờ một vị Thánh, thần, hoặc điện Mẫu.

Vài kiểu thường gặp:

• Thánh là chính vị thiền sư của chùa. Từ Đạo Hạnh đời Lý, theo Thiền Uyển Tập Anh là một thiền sư, được dân gian tôn làm Thánh, thờ ở chùa Thầy, chùa Láng; Dương Không Lộ và Nguyễn Minh Không được thờ như Thánh ở chùa Keo và nhiều chùa khác. Ở đây một con người vừa là thiền sư (Phật) vừa là thánh có phép lạ (lớp Đạo giáo dân gian).
• Điện Mẫu sau chùa, với Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu ở hàng trên cùng (xem Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ).
• Đức Ông, Thánh Tăng, Quan Công đặt ở hai bên chính điện như vị hộ pháp: một vị tướng của sử Tam Quốc đứng giữ chùa Phật.

Với nhà Nho thuần tuý hay nhà sư thuần tuý, cách thờ này có phần "lẫn". Nhưng với dân làng, nó hợp lý: Phật lo phần tâm và kiếp sau, Thánh lo phần đời này — mùa màng, bệnh tật, tai ương.

Ba đạo chia việc trong một năm của một gia đình

Không cần tới chùa, Tam giáo hiện ra ngay trong những việc rất thường của một gia đình Việt:

Bảng không chính xác tuyệt đối (lễ cầu siêu có phần của Đạo, chọn ngày có phần của Nho sĩ làm lịch), nhưng nó cho thấy cách người Việt sống với ba đạo: không ai hỏi mình "theo đạo nào", mà hỏi việc này thì làm theo lối nào. Cả các phép trên site này — chọn ngày, xem tuổi, tử vi — phần lớn thuộc dòng thuật số chịu ảnh hưởng Đạo giáo và Dịch học, được Nho sĩ ghi chép, rồi được làm ở sân chùa.

Không phải lúc nào cũng hoà thuận

Gọi là "đồng nguyên" dễ khiến người đọc tưởng ba đạo luôn êm ấm. Lịch sử phức tạp hơn:

• Thời Lê sơ, Nho giáo được đặt lên làm hệ tư tưởng chính thống. Toàn Thư chép những lệnh hạn chế việc dựng chùa mới, sát hạch tăng đạo; Phật giáo lui về làng xã.
• Nho sĩ phê Phật là chuyện có thật qua nhiều đời: phê việc xây chùa tốn kém, việc người trẻ bỏ nhà đi tu. Ngược lại có những nhà Nho cuối đời tìm về đạo Phật.
• Cuối thế kỷ mười tám, Ngô Thì Nhậm, một đại Nho, lại soạn sách Thiền (Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh) nhằm nối lại Nho và Phật. Chính việc phải "nối lại" cho thấy hai bên từng xa nhau.

Vì vậy "tam giáo đồng nguyên" nên đọc là một lý tưởng và một thực tiễn dân gian, không phải một học thuyết mà ba đạo cùng ký nhận.

Sách cổ nói gì

Dịch: Lấy Phật để sửa tâm, lấy Đạo để nuôi thân, lấy Nho để trị đời. — tương truyền của Tống Hiếu Tông, trong bài Nguyên Đạo Biện

Bình: câu này hay được dẫn như định nghĩa của Tam giáo, nhưng nó là lời một ông vua sắp xếp vai trò cho ba đạo trong việc trị nước. Đọc kỹ thì đó là phân công, không phải nói ba đạo là một.

Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ nhà Lý, năm Canh Tuất 1070, đại ý: mùa thu, tháng Tám, làm Văn Miếu, đắp tượng Khổng Tử, Chu Công và Tứ phối, vẽ tượng Thất thập nhị hiền, bốn mùa cúng tế; hoàng thái tử đến học. Năm Ất Mão 1195, đại ý: thi Tam giáo.

Trần Thái Tông, Thiền Tông Chỉ Nam Tự, đại ý: đạo Phật dùng phương tiện dẫn dắt người mê; còn việc làm khuôn phép cho đời sau thì phải nhờ tiên thánh. Bình: một ông vua vừa ngồi thiền vừa trị nước đã tự giải thích vì sao ông cần cả hai đạo.

Đọc cho đúng mức

• "Tam giáo đồng nguyên" là cách gọi của người đời sau cho một hiện tượng lịch sử; ở mỗi thời, quan hệ giữa ba đạo khác nhau, có lúc hoà, có lúc căng.
• Câu "lấy Phật sửa tâm, Đạo nuôi thân, Nho trị đời" là lời tương truyền của Tống Hiếu Tông; các sách dẫn có chữ hơi khác nhau.
• Việc một vị thiền sư được tôn làm Thánh có phép lạ là lớp truyền thuyết dân gian chồng lên tiểu sử trong Thiền Uyển Tập Anh; nên tách hai lớp khi đọc.
• Bảng chia việc trong gia đình là khái quát; mỗi vùng, mỗi nhà làm khác.

Việc nên làm

• Lần tới đi chùa cổ, để ý bố cục: toà trước thờ ai, toà sau thờ ai, hai bên là những vị nào. Mỗi ngôi chùa là một bài học Tam giáo.
• Đọc Toàn Thư đoạn năm 1070 và bài tựa Thiền Tông Chỉ Nam của Trần Thái Tông (có bản dịch tiếng Việt) để thấy tinh thần Lý, Trần qua chính văn bản.
• Khi làm lễ trong nhà, hiểu mình đang làm theo lối nào để giữ phần cốt lõi (lòng thành, sự tề chỉnh) và bớt phần rườm rà, tốn kém.

Nguồn tham khảo

• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — Bản kỷ, kỷ nhà Lý, năm 1070 (lập Văn Miếu), năm 1195 (thi Tam giáo); kỷ nhà Lê sơ về việc hạn chế dựng chùa (đại ý).
• Trần Thái Tông — Thiền Tông Chỉ Nam Tự, trong Khoá Hư Lục (đại ý).
• Thiền Uyển Tập Anh — truyện Vạn Hạnh, Từ Đạo Hạnh (đại ý).
• Tống Hiếu Tông — Nguyên Đạo Biện, câu "dĩ Phật tu tâm, dĩ Đạo dưỡng sinh, dĩ Nho trị thế" (tương truyền).
• Ngô Thì Nhậm — Trúc Lâm Tông Chỉ Nguyên Thanh (đại ý).