Tứ bất tử: Tản Viên, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử, Liễu Hạnh và vì sao bộ bốn có ba vị cổ, một vị muộn

Tứ bất tử là bốn vị thần mà người Việt tin là không mất đi, sống mãi với đất nước: Tản Viên Sơn Thánh, Thánh Gióng (Phù Đổng Thiên Vương), Chử Đồng Tử và Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Ba vị đầu có truyện chép trong Lĩnh Nam Chích Quái từ thời Trần, gắn với thời Hùng Vương; Liễu Hạnh là vị nữ thần xuất hiện muộn, thời Hậu Lê, được thêm vào thành bộ bốn.

Bốn vị, bốn câu chuyện, bốn cách "không mất đi"

Chữ "bất tử" ở đây không có nghĩa sống mãi như người. Mỗi vị kết thúc câu chuyện trần gian theo một cách đặc biệt, không qua đời như người thường:

Các đời Hùng Vương ghi trong bảng là theo truyền thống; truyện cổ không có niên đại kiểm chứng được.

Ba vị cổ: cùng một nguồn văn bản

Truyện của ba vị đầu đều có trong Lĩnh Nam Chích Quái, tập truyện thần thoại, truyền thuyết được ghi chép thời Trần (thế kỷ 14) và được người đời Lê nhuận sắc lại:

• Truyện Tản Viên Sơn: Sơn Tinh, Thuỷ Tinh cùng cầu hôn con gái vua Hùng; Sơn Tinh mang lễ vật đến trước, rước được Mỵ Nương; Thuỷ Tinh dâng nước đánh, Sơn Tinh dời núi chặn, năm nào hai bên cũng đánh nhau.
• Truyện Đổng Thiên Vương: giặc Ân sang xâm lược, vua cho sứ đi tìm người tài; cậu bé làng Phù Đổng bỗng cất tiếng nói, xin ngựa sắt, roi sắt, đánh tan giặc, rồi lên núi Sóc bay về trời.
• Truyện Nhất Dạ Trạch (đầm một đêm): Chử Đồng Tử nhà nghèo đến mức cha con chung một cái khố, khi cha mất chàng để khố lại liệm cha. Công chúa Tiên Dung đi chơi, quây màn tắm đúng chỗ chàng vùi mình trong cát; hai người thành vợ chồng, đi buôn, gặp một vị sư truyền phép, rồi thành quách của họ bay lên trời trong một đêm, chỗ ấy hoá thành đầm.

Ba câu chuyện có ba chủ đề rõ rệt mà người nghiên cứu hay nêu: chế ngự thiên nhiên (Tản Viên chống lụt), chống ngoại xâm (Gióng), hạnh phúc và đời sống sung túc (Chử Đồng Tử). Đó là cách đọc của người đời sau, nhưng nó giải thích vì sao ba vị được chọn: mỗi vị đứng cho một khát vọng lớn của cư dân nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng.

Vị thứ tư vào sau: Liễu Hạnh

Liễu Hạnh không có trong Lĩnh Nam Chích Quái. Văn bản văn học rõ nhất về bà là "Vân Cát thần nữ truyện" của Đoàn Thị Điểm trong Truyền Kỳ Tân Phả (thế kỷ 18). Truyền thuyết đặt bà giáng trần vào thời Hậu Lê, khoảng thế kỷ 16.

Tại sao một vị nữ thần thời Lê lại đứng ngang ba vị thần thời Hùng Vương? Có mấy lý do người nghiên cứu thường nêu:

1. Sức lan toả của tín ngưỡng Mẫu. Từ thế kỷ 17, 18, thờ Mẫu Liễu Hạnh lan khắp miền Bắc, vào cả Thanh Hoá, Nghệ An, rồi theo người di cư vào Nam. Bà trở thành trung tâm của Đạo Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
2. Một vị thần dám chống lại. Truyền thuyết kể bà từng đối đầu với quân triều đình ở Sòng Sơn, rồi được sắc phong. Hình ảnh nữ thần không chịu khuất phục, sống tự do, có chồng con rồi lại rời đi theo ý mình, rất khác khuôn mẫu Nho giáo về người phụ nữ.
3. Cân bằng âm dương. Ba vị nam thần cổ thêm một vị nữ thần thành một bộ đủ đầy hơn.

Có ý kiến cho rằng trước khi Liễu Hạnh được đưa vào, vị trí thứ tư từng dành cho vị khác, hoặc bộ ba chỉ có ba vị. Chúng tôi chưa thấy văn bản cổ nào xác định bộ "Tứ bất tử" hình thành năm nào; khái niệm này nhiều khả năng định hình dần trong dân gian và được giới nghiên cứu thế kỷ 20 phổ biến.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: màu Đạo giáo của Chử Đồng Tử

Trong bốn vị, Chử Đồng Tử là vị mang màu tu tiên đậm nhất. Lĩnh Nam Chích Quái kể chàng gặp một nhà sư trên núi Quỳnh Viên, được truyền phép, được cho một cây gậy và một chiếc nón có phép lạ; thành quách bay lên trời là hình ảnh "đắc đạo thăng thiên" rất gần Đạo giáo, dù người truyền phép trong truyện lại là một nhà sư. Đạo giáo Việt Nam về sau tôn Chử Đồng Tử như một vị tổ; có nơi còn coi hai vợ chồng là tổ của nghề buôn vì chuyện họ lập chợ, đi buôn trên sông.

Chi tiết "thầy là nhà sư mà phép lại kiểu tiên" cho thấy Phật giáo và Đạo giáo hoà lẫn rất sớm trong truyện kể Việt. Lớp Đạo giáo trong tín ngưỡng Việt có bài riêng ở Đạo giáo ở Việt Nam.

Lễ hội gắn với Tứ bất tử, năm 2027

Ngày dương lịch tính bằng bộ máy âm lịch của site:

Năm 2010, UNESCO ghi danh Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Năm 2016, đến lượt thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, trong đó Liễu Hạnh là vị trung tâm. Như vậy, hai trong bốn vị gắn với hai di sản được thế giới ghi danh.

Ngày lễ ở các đền thờ Tản Viên tuỳ từng nơi; nhiều làng quanh Ba Vì và cả nước thờ Tản Viên làm Thành hoàng làng.

Sách cổ nói gì

Lĩnh Nam Chích Quái, Truyện Đổng Thiên Vương, đại ý: đời Hùng Vương thứ sáu, giặc Ân sang; ở làng Phù Đổng có đứa trẻ hơn ba tuổi chưa biết nói, nghe sứ vua tìm người đánh giặc thì bảo mẹ mời sứ vào, xin vua đúc ngựa sắt, nón sắt, gươm sắt; ngựa sắt đến, đứa trẻ vươn vai cao hơn trượng, nhảy lên ngựa đánh tan giặc, đến núi Sóc Sơn thì bay lên trời. — Lĩnh Nam Chích Quái

Bình: các bản Lĩnh Nam Chích Quái khác nhau ở vài chi tiết vũ khí (roi sắt, gươm sắt, nón sắt) và chuyện nhổ tre đánh giặc khi roi gãy; chúng tôi theo đại ý chung. Cái lõi không đổi là một đứa trẻ bình thường trở thành anh hùng khi đất nước cần, rồi rời đi, không ở lại hưởng công.

Lĩnh Nam Chích Quái, Truyện Nhất Dạ Trạch, đại ý: Tiên Dung không muốn lấy chồng, chỉ thích đi chơi; gặp Chử Đồng Tử thì cho là duyên trời định, kết làm vợ chồng; vua cha giận, hai người không dám về, lập chợ buôn bán, sau học đạo, một đêm cả thành quách bay về trời. — Lĩnh Nam Chích Quái

Bình: một nàng công chúa tự chọn chồng nghèo, chống lại ý cha, rồi cùng chồng tự lập bằng buôn bán. Đọc hôm nay vẫn thấy táo bạo.

Đọc cho đúng mức

• Tứ bất tử là khái niệm dân gian, không có văn bản cổ nào định ra bộ bốn này kèm năm tháng; chúng tôi không tìm được nguồn xác định thời điểm Liễu Hạnh được ghép vào.
• Các đời Hùng Vương gắn với mỗi vị là theo truyện, không phải niên đại lịch sử.
• Các ý nghĩa "chế ngự thiên nhiên, chống ngoại xâm, hạnh phúc, tự do" là cách đọc của người nghiên cứu hiện đại; truyện gốc không nói ra như vậy.
• Lĩnh Nam Chích Quái có nhiều dị bản; chi tiết giữa các bản khác nhau, nên các đoạn dẫn ở trên chỉ là đại ý.

Việc nên làm

• Nếu ở Hà Nội, thử đi hội đền Sóc tháng Giêng và hội Gióng Phù Đổng tháng Tư để thấy một lễ hội được UNESCO ghi danh trông thế nào ngoài đời.
• Đọc lại ba truyện Tản Viên, Đổng Thiên Vương, Nhất Dạ Trạch trong một bản dịch Lĩnh Nam Chích Quái, rồi so với bản kể ở sách giáo khoa: sẽ thấy nhiều chi tiết bị lược đi.
• Kể cho trẻ nhỏ truyện Chử Đồng Tử như một câu chuyện về lòng hiếu thảo (để khố lại liệm cha) và sự tự lập.

Nguồn tham khảo

• Lĩnh Nam Chích Quái — Truyện Tản Viên Sơn, Truyện Đổng Thiên Vương, Truyện Nhất Dạ Trạch (đại ý, các bản dịch hiện hành).
• Đoàn Thị Điểm — Truyền Kỳ Tân Phả, "Vân Cát thần nữ truyện" (đại ý).
• UNESCO — "Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc" (2010); "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" (2016).
• Ngày âm lịch năm 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.