Dương Không Lộ, Nguyễn Minh Không: hai thiền sư nhà Lý, một lớp sử và nhiều lớp truyền thuyết thuật số

Dương Không Lộ và Nguyễn Minh Không là hai thiền sư thời Lý, được thờ ở nhiều chùa vùng hạ lưu sông Hồng và hay bị kể lẫn làm một. Sử chính thức (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư) chỉ chép một dòng: năm 1136 vua Lý Thần Tông bệnh nặng, sư Minh Không chữa cho vua lành bệnh, được phong Quốc sư. Phép bay, nồi dầu sôi, chuyện vua "hoá hổ" thuộc lớp truyện kể đời sau.

Hai người hay một người

Đền chùa thờ "Đức Thánh Không Lộ" và "Đức Thánh Nguyễn" rải từ Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình tới Hà Nội. Nhiều thần tích địa phương chép hai vị như một người: họ Nguyễn, tên Chí Thành, hiệu Minh Không, cũng hiệu Không Lộ. Sự lẫn lộn này đã được người xưa nhận ra. Ngô Vi Liễn, trong Quỳnh Côi dư địa chí (in ở Hà Nội năm 1933), viết ở mục xã La Vân, đại ý: có người nói hai vị là một, nên thánh tích của làng chép lẫn nhau; nhưng xét quốc sử và sự tích các nơi khác thì đức Minh Không họ Nguyễn, đức Không Lộ họ Dương, ngày sinh ngày hoá khác nhau.

Các văn bản cũ nhất đều tách hai người:

Một số thần tích và trang viết hiện nay ghi Không Lộ mất năm 1094; con số ấy không khớp với Lĩnh Nam Chích Quái. Chính Lĩnh Nam Chích Quái cũng có chỗ lệch: nó đặt Không Lộ tu hành vào niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh, vốn là niên hiệu của vua Lý Thánh Tông, mà lại ghi "đời Lý Thần Tông". Gặp những chỗ như vậy, nên ghi cả hai và nói rõ nguồn.

Lớp sử: Toàn Thư chép gì

Bản Đại Việt Sử Ký Toàn Thư chữ Hán (chúng tôi đối chiếu bản trên Wikisource tiếng Trung) có ba chỗ liên quan, đều ở kỷ Lý Thần Tông và Lý Nhân Tông:

• Năm Bính Thân (1116): chép việc sư Từ Đạo Hạnh "thi giải" (bỏ xác) ở chùa núi Sài Sơn, đúng lúc phu nhân Sùng Hiền hầu sinh con trai là Dương Hoán, tức vua Thần Tông sau này. Sử dùng chữ "tục truyền" ở chỗ nói ông bỏ xác.
• Năm Tân Hợi (1131): "khởi Minh Không đại sư đệ", tức dựng nhà cho đại sư Minh Không.
• Năm Bính Thìn (1136):

Vua bệnh nặng, thầy thuốc chữa không khỏi. Sư Minh Không chữa, vua lành, được phong làm Quốc sư, miễn thuế cho mấy trăm hộ. — Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ Lý Thần Tông

Ngay dưới dòng ấy, người biên soạn chua thêm, đại ý: đời truyền rằng khi Từ Đạo Hạnh sắp bỏ xác, trao thuốc và bùa chú cho đệ tử Nguyễn Chí Thành tức Minh Không, dặn hai mươi năm sau thấy vua mắc bệnh lạ thì chữa. Tức là sử gia tách bạch: sự kiện (vua bệnh, Minh Không chữa, vua lành) chép như sử; lời giải thích (tiền thân, lời dặn) ghi là "đời truyền".

Toàn Thư không có chữ "hoá hổ". Không Lộ cũng không xuất hiện trong ba dòng này.

Lớp truyện: Lĩnh Nam Chích Quái kể gì

Lĩnh Nam Chích Quái, tập truyện được Vũ Quỳnh hiệu chính cuối thế kỷ mười lăm, có hai truyện liền nhau. Truyện thứ nhất kể Từ Đạo Hạnh và Minh Không; truyện thứ hai kể Không Lộ và Giác Hải. Đây là nơi các chi tiết thần kỳ xuất hiện:

• Tiếng gầm như hổ. Truyện tả vua Thần Tông "mắc bệnh lạ, tâm thần rối loạn, tiếng kêu đau đáng sợ như hổ gầm" (憤痛之聲，闞虎可畏). Từ hình ảnh so sánh này, truyện dân gian về sau thành "vua hoá hổ", mọc lông, có móng.
• Nồi cơm không vơi, thuyền đi trong một giấc ngủ. Sứ giả đến đón, Minh Không nấu một nồi cơm nhỏ mà mấy trăm lính chèo ăn không hết; bảo họ ngủ một lát đợi nước lên, tỉnh dậy thuyền đã tới kinh.
• Cây đinh năm tấc. Thấy các sư đang làm phép trên điện coi thường mình, Minh Không đóng một cây đinh dài năm tấc vào cột, ai rút được mới chữa được bệnh; không ai rút nổi, ông rút bằng hai ngón tay trái.
• Vạc dầu sôi. Ông quát vua: "Đại trượng phu tôn làm thiên tử, giàu có bốn biển, cớ sao phát chứng cuồng loạn như thế?", rồi cho nấu vạc dầu, khuấy tay vào, vẩy khắp mình vua, bệnh khỏi.

Với Không Lộ, truyện nói ông "bay trên không, đi trên băng, phục hổ hàng rồng" (飛空屐冰，伏虎降龍), và kể chuyện thiền sư Giác Hải cùng một vị "Thông Huyền chân nhân" niệm chú làm rơi hai con tắc kè đang kêu inh ỏi trước mặt vua Lý Nhân Tông, khiến vua làm thơ khen: "Giác Hải tâm như hải, Thông Huyền đạo diệc huyền… nhất Phật nhất thần tiên". Có trang viết đồng nhất Thông Huyền với Không Lộ, nhưng trong chính văn đây là một nhân vật riêng, mang danh hiệu của đạo sĩ.

Truyền thuyết "thuật số" nằm ở đâu

Gọi hai vị là "thầy thuật số" thì phải nói rõ: trong văn bản, cái được kể là thần thông và trì chú, không phải bói toán hay lý số theo nghĩa Kinh Dịch, Tử Vi. Không Lộ "thường niệm kinh Gia trì Đà-la-ni"; Từ Đạo Hạnh tụng chú Đại Bi mười vạn tám nghìn lần; Minh Không chữa bệnh bằng dầu sôi. Đó là Phật giáo Mật tông và tín ngưỡng dân gian thời Lý, thời mà nhà sư vừa là người tu vừa là người chữa bệnh, làm mưa, trừ tà cho triều đình.

Lớp "thuật số" theo nghĩa hẹp chỉ xuất hiện trong các thần tích đời sau: Không Lộ được tôn làm tổ nghề đúc đồng, gắn với truyện đi xin đồng phương Bắc về đúc bốn vật báu (tượng Phật Quỳnh Lâm, tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh). Những truyện ấy không có trong Toàn Thư.

Bài thơ "Ngôn hoài": hai dị bản

Thơ của Không Lộ được lưu truyền rộng nhất là bài tứ tuyệt mà sách giáo khoa gọi là "Ngôn hoài" (nói lòng mình). Bản quen thuộc, theo Thiền Uyển Tập Anh, mở đầu:

Chọn được đất rồng rắn có thể ở. Còn trong Lĩnh Nam Chích Quái (bản chúng tôi đối chiếu), câu đầu là 選取蛟龍地中居 (tuyển thủ giao long địa trung cư), câu ba là "hữu thì trực thượng cô phong lĩnh" thay vì "cô phong đỉnh". Hai câu cuối giống nhau: "có khi lên thẳng đỉnh núi cô độc, kêu dài một tiếng, lạnh cả thái hư".

Chữ "long xà địa" (đất rồng rắn) đôi khi được người đọc nay hiểu như "đất phong thuỷ tốt". Đọc theo văn mạch thì nó gần nghĩa "chốn hoang dã, núi rừng", nơi người tu tìm ở ẩn hơn là một thế đất được chọn bằng la bàn.

Sách cổ nói gì

Đoạn Toàn Thư năm 1136 đã dẫn ở trên là lời sách cổ quan trọng nhất về Minh Không. Thêm một câu sử thần Ngô Sĩ Liên bình về đời Lý ở chỗ khác trong quyển này, khi chép việc một đại thần dùng "kỳ thuật" mưu phản mà được tha, đại ý: đó là lỗi của vua quá sùng Phật. — Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, kỷ Lý Nhân Tông, năm Bính Tý (1096)

Bình: sử gia thế kỷ mười lăm vừa chép thần thông của các thiền sư như việc có thật ở triều đình, vừa nghi ngại không khí "kỳ thuật" của thời ấy. Đọc Không Lộ, Minh Không hôm nay nên giữ đúng hai thái độ ấy: có những con người thật, được tin dùng thật, và quanh họ là một lớp truyện mà chính người xưa đã đánh dấu "đời truyền".

Đọc cho đúng mức

• Thiền Uyển Tập Anh là nguồn cổ về các thiền sư Lý, nhưng cũng là sách truyện của nhà chùa; độ tin của từng chi tiết khác nhau.
• Năm sinh, năm mất của hai vị trong các trang viết hiện nay lệch nhau; chúng tôi chỉ ghi những năm có trong văn bản đã đối chiếu.
• Chi tiết "hoá hổ" là bước phát triển của truyện dân gian từ một câu so sánh trong Lĩnh Nam Chích Quái; Toàn Thư không có.
• Bài này không bàn về giá trị tín ngưỡng của việc thờ Đức Thánh Nguyễn, Đức Thánh Không Lộ ở các địa phương.

Việc nên làm

• Khi đọc một bài về "Lý Quốc Sư", hỏi bài ấy đang theo lớp nào: sử (Toàn Thư), truyện nhà chùa (Thiền Uyển Tập Anh), truyện dân gian (Lĩnh Nam Chích Quái), hay thần tích địa phương.
• Đi thăm chùa Keo, chùa Cổ Lễ, đền Lý Quốc Sư, đọc bia và câu đối tại chỗ; ghi lại họ tên, năm tháng ghi trên bia để đối chiếu.
• Đọc thêm chuyện yểm long mạch, Thiền sư Vạn Hạnh và Thiền sư Pháp Thuận để thấy cùng một cách phân lớp sử và truyện.

Nguồn tham khảo

• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư — Bản kỷ quyển III: năm 1096 (lời bình của Ngô Sĩ Liên, đại ý), 1116 (Từ Đạo Hạnh), 1131 (dựng nhà cho Minh Không), 1136 (Minh Không chữa bệnh vua, nguyên văn và lời chua "đời truyền"); đối chiếu bản chữ Hán trên Wikisource.
• Lĩnh Nam Chích Quái (Vũ Quỳnh hiệu chính, Kiều Phú san định) — truyện "Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không" và "Dương Không Lộ, Nguyễn Giác Hải"; đối chiếu bản chữ Hán trên Wikisource.
• Thiền Uyển Tập Anh — các truyện Không Lộ, Giác Hải, Minh Không; bài thơ của Không Lộ (đại ý, theo bản lưu hành).
• Ngô Vi Liễn — Quỳnh Côi dư địa chí, Hà Nội, 1933, mục xã La Vân (đại ý, qua trích dẫn).