Tả Ao (Nguyễn Đức Huyên): thầy địa lý của người Việt, một cái tên bốn cách ghi

Tả Ao là thầy địa lý được người Việt tôn là bậc thầy của nghề xem đất, quê làng Tả Ao xứ Nghệ (nay thuộc Hà Tĩnh), thường được đặt vào khoảng thế kỷ mười sáu. Tên thật mỗi nguồn ghi một kiểu, tiểu sử gần như toàn truyện kể, và các sách "địa lý Tả Ao" đều là bản ca quyết chép muộn mang tên ông.

Một cái tên, bốn cách ghi

Điều đầu tiên người tìm hiểu Tả Ao gặp phải: không ai chắc tên thật của ông. "Tả Ao" là tên làng, không phải tên người; dân gian gọi thầy theo quê như gọi "ông đồ làng Mọc". Tại hội thảo khoa học về Tả Ao tổ chức ở Nghi Xuân năm 2021, các nhà nghiên cứu điểm lại các cách ghi:

Tiêu đề bài này giữ cách ghi "Nguyễn Đức Huyên" vì đó là tên nhiều người tìm, nhưng bản Nam Hải Dị Nhân ghi Huyền, có dấu huyền. Hai chữ Hán khác nhau, đọc gần nhau, nên chép qua chép lại thì lẫn.

Quê ông, theo các tài liệu địa phương, là làng Tả Ao thuộc phủ Đức Quang, trấn Nghệ An xưa; theo địa giới trước năm 2025 là xã Xuân Giang, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, bên bờ nam sông Lam, nhìn sang dãy Hồng Lĩnh.

Sống thời nào: chỉ khoanh được một khoảng

Niên đại của Tả Ao cũng không có mốc chắc. Các tài liệu địa phương đặt ông vào thời Lê, khoảng giữa thế kỷ mười sáu. Truyện kể về ông có nhắc tới "người Minh", tức thời nhà Minh còn cai trị Trung Hoa (trước năm 1644), khớp với khoảng ấy. Có nơi lại đẩy ông xuống thời Lê Trung Hưng. Cách hợp lý nhất là nói: một thầy địa lý có thật hay không thì chưa chứng minh được, nhưng danh tiếng "thầy Tả Ao" đã thành hình chậm nhất vào thế kỷ mười tám, vì các truyện chữ Hán viết khoảng thời ấy đã nhắc tới "ông thầy làng Tả Ao" như một nhân vật ai cũng biết.

Truyện sang Tàu học nghề

Cốt truyện được kể nhiều nhất: Tả Ao gặp một thầy địa lý người Tàu, nhờ một ân tình liên quan tới chuyện chữa bệnh mà được thầy thương, lại thấy học trò sáng dạ nên truyền hết nghề. Khi học xong, thầy thử tài: lấy cát đắp thành hình núi sông, vùi một trăm đồng tiền bên dưới, đưa cho ông một trăm cái đinh để điểm huyệt. Gạt cát ra, ông cắm trúng chín mươi chín chỗ.

Đọc kỹ thì truyện có hai lớp nghĩa:

• Lớp nghề. Bài thi trên mô hình cát chính là cách dạy địa lý thật: học trò tập nhìn thế đất trên sa bàn trước khi ra đồng. Con số chín mươi chín trên một trăm là lời khen theo lối kể chuyện: giỏi gần tuyệt đối nhưng chưa phải thánh.
• Lớp lòng tự tôn. Truyện Cao Biền kể người phương Bắc sang trấn phá đất Việt (xem Cao Biền và Cao Vương địa lý). Truyện Tả Ao đi chiều ngược lại: người Việt sang học, học xong còn giỏi hơn, khiến người phương Bắc phải dè chừng. Hai truyện là hai mặt của cùng một tâm thế về đất đai và chủ quyền.

Truyện chữ Hán về ông: thầy giỏi, đời nghèo

Trong các truyện chữ Hán được Trần Nghĩa tập hợp vào bộ tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, có truyện về Tả Ao họ Nguyễn và các truyện khác nhắc tới ông. Những tình tiết đáng chú ý, theo đại ý:

• Ông đi khắp bốn trấn suốt hai mươi năm; nhiều nhà nhờ đất ông chọn mà con cháu đỗ đạt, làm quan.
• Ông chọn đất cho người mà không nhận tiền, nên nhà nghèo.
• Có lần ông muốn đặt mộ một họ vào một huyệt lớn, đặt đồ nghề xuống đất, lật đi lật lại ba lần vẫn không yên, thần đất hiện lên bảo đất ấy trời đã dành cho họ khác, làm trái thì luỵ đến thân.
• Thần đất còn khuyên ông, đại ý: ông đem phúc đến cho thiên hạ mà không có tấc đất lành cho cha mẹ mình, nên biết tiếc phúc.
• Một truyện kể ông tìm được huyệt quý trên núi Hồng Lĩnh, đem mộ tổ táng vào, người Minh xem thiên văn biết chuyện, sai người đào trộm. Khi mẹ mất, ông định táng ở một huyệt ngoài đảo nhưng sóng gió lỡ giờ.
• Về già, ông ốm nặng, sai con khiêng tới một xứ đồng đã chọn sẵn cho mình, nhưng mất giữa đường; truyện ghi ông thọ sáu mươi lăm tuổi.

Mô típ "thầy địa lý giỏi mà không được đất tốt cho mình" là mô típ quen thuộc của truyện dân gian Việt về nghề này. Nó mang một bài học đạo lý rõ ràng: địa lý không thắng được đức. Đất chỉ "ứng" cho người có phúc; thầy tiết lộ nhiều thì tự bớt phúc. Đây là cách xã hội cũ tự hãm phanh cho niềm tin vào mồ mả.

Các sách mang tên Tả Ao

Kho sách Hán Nôm và các thư viện nước ngoài còn giữ nhiều bản chép tay mang tên ông, phần lớn là ca quyết bằng thơ Nôm lục bát hoặc song thất lục bát, để thầy địa lý học thuộc. Một ví dụ có trong thư mục thư viện là bản Bản quốc Tả Ao tiên sinh địa lý lập thành ca, được mô tả là tổng thuật phép xem đất đặt mộ tổ tiên, tương truyền là phép riêng Tả Ao truyền lại. Ngoài ra còn các tên như "Tả Ao địa lý", "Tả Ao chân truyền", mỗi bản một khác.

Đặc điểm chung của các bản này, khi đặt cạnh sách địa lý Trung Hoa:

• Viết cho đồng bằng. Phần lớn sách Trung Hoa nói về núi non hùng vĩ. Ca quyết mang tên Tả Ao chú ý nhiều tới gò đống thấp, mạch đất nổi trên ruộng phẳng và nhất là dòng nước: ngòi, lạch, ao, đầm. Đó là địa hình châu thổ sông Hồng, sông Mã, sông Lam (xem thuỷ pháp).
• Thuật ngữ vẫn của sách Tàu. Long, huyệt, sa, thuỷ, hướng, minh đường: toàn bộ khung khái niệm lấy từ Táng Thư và dòng Hình Thế phái. Cái mới là cách nói bằng tiếng Việt và ví dụ đất Việt.
• Dị bản rất nhiều. Ca quyết truyền miệng giữa các thầy, mỗi người thêm bớt câu hợp kinh nghiệm mình, nên hai bản cùng tên có khi khác nhau hàng trăm câu.
• Sách hiện đại còn thêm một lớp. Từ thập niên 2000 có các sách in mang chữ "Tả Ao chính tông", "địa lý Tả Ao", là sách người nay soạn lại hoặc biên tập từ các bản chép, không phải bản dịch một văn bản gốc thế kỷ mười sáu.

Cách tự kiểm một bản "địa lý Tả Ao"

Người không đọc được chữ Nôm vẫn có thể làm vài phép kiểm thô:

1. Tên đất trong bản. Nếu bản nhắc tên phủ, huyện, tỉnh chỉ có từ thời Minh Mạng (sau 1831) thì bản đó ít nhất được sửa sau thời ấy.
2. Có chép nguyên văn sách Tàu không. Nhiều bản "Tả Ao" chép lại câu của Táng Thư, Thanh Nang, chỉ đổi sang lục bát.
3. Lời hứa quá cụ thể. Câu kiểu "táng giờ Dần, giờ Mão phát" thuộc về truyện kể, không phải về nguyên lý. Một bản nhiều câu như vậy là bản thiên về truyền miệng.
4. Ai in, dựa trên bản nào. Sách in đàng hoàng phải nói bản gốc ở đâu, ký hiệu kho nào. Không nói được thì coi như sách soạn mới.

Những thế đất cụ thể và câu sấm địa lý gán cho Tả Ao được tập hợp riêng ở bài những thế đất gắn với tên Tả Ao.

Sách cổ nói gì

Dịch: Khí gặp gió thì tan, gặp nước ngăn thì dừng. — Táng Thư, tương truyền của Quách Phác

Bình: đây là câu gốc của cả nghề địa lý, và là chỗ giải thích vì sao các ca quyết mang tên Tả Ao chăm chú vào nước đến vậy. Ở đồng bằng không có núi chắn gió, người xưa dựa vào dòng nước để "giữ khí". Câu này cũng là lý do chữ "phong thuỷ" ghép hai chữ gió và nước.

Lời thần đất trong truyện Tả Ao họ Nguyễn, đại ý: ông đem phúc đến cho người khắp thiên hạ mà không có một tấc đất lành cho cha mẹ, nên biết tiếc phúc. — Truyện Tả Ao họ Nguyễn, theo bản dịch trong tổng tập tiểu thuyết chữ Hán

Bình: người kể truyện đặt vào miệng thần đất một giới hạn của nghề. Thầy giỏi nhất cũng không cưỡng được phúc phận; đó là lời nhắc khiêm tốn mà người làm nghề hôm nay nên giữ.

Đọc cho đúng mức

• Tiểu sử Tả Ao là truyện kể, không phải sử. Tên, năm sinh, năm mất không có mốc chắc; các tình tiết đến từ truyện chữ Hán và lời truyền.
• Không có văn bản nào chứng minh được là chính tay Tả Ao viết. Các sách mang tên ông là ca quyết nhiều đời thêm bớt; giá trị của chúng là tư liệu về nghề địa lý Việt, không phải "bí kíp gốc".
• Địa lý Tả Ao không phải một phái riêng có hệ thống lý thuyết độc lập. Nó là Hình Thế phái Trung Hoa được Việt hoá về ngôn ngữ và địa hình.
• Các nhà nghiên cứu phong thuỷ hiện đại đánh giá địa lý cổ chủ yếu ở phần chọn chỗ cao ráo, thoát nước, tránh gió độc, tức phần trùng với kinh nghiệm cư trú. Phần "phát quan, phát của" không kiểm chứng được.

Việc nên làm

• Đọc truyện Tả Ao như đọc văn học dân gian về nghề, để thấy người xưa vừa tin vừa tự hãm phanh niềm tin vào mồ mả.
• Khi chọn chỗ đặt mộ, ưu tiên những điều kiểm được: đất cao không ngập, có lối đi, hợp quy hoạch nghĩa trang, thuận cho con cháu thăm viếng. Bài âm trạch là gì nói rõ hơn.
• Gặp người tự xưng "truyền nhân Tả Ao chính tông", hỏi họ học từ bản nào, thầy nào. Câu trả lời mơ hồ là dấu hiệu đáng dè chừng.

Nguồn tham khảo

• Phan Kế Bính — Nam Hải Dị Nhân, truyện Tả Ao (đại ý).
• Phan Huy Chú — Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí (cách ghi tên Hoàng Chiêm, theo các nhà nghiên cứu dẫn lại).
• Trần Nghĩa (chủ biên) — Tổng tập tiểu thuyết chữ Hán Việt Nam, NXB Thế Giới, 1997: truyện Tả Ao họ Nguyễn và các truyện liên quan (đại ý).
• Tạp chí Khoa học Đại học Huế, tập 126, số 6A, 2017 — bài về kiểu nhân vật thầy địa lý trong truyện Việt Nam.
• Tường thuật hội thảo khoa học "Thánh sư Địa lý Tả Ao với quê hương Nghi Xuân" (Hà Tĩnh, 2021).
• Táng Thư (tương truyền Quách Phác) — câu "khí thừa phong tắc tán".