Phan Bội Châu và bộ Chu Dịch viết trong những năm bị giam lỏng ở Huế

Phan Bội Châu (1867 – 1940) dịch và giảng trọn sáu mươi tư quẻ Chu Dịch trong mười lăm năm bị Pháp giam lỏng ở Bến Ngự, Huế. Bộ sách theo sát lời chú của Trình Di và Chu Hy, xen lời bàn riêng của một nhà cách mạng già. Hôm nay nó vẫn là một trong những bản Kinh Dịch tiếng Việt đầy đủ và đáng tin nhất.

Hoàn cảnh: một người tù được phép đọc sách

Năm 1925, Phan Bội Châu bị bắt ở Thượng Hải, giải về Hà Nội, bị xử khổ sai chung thân. Phong trào phản đối trong cả nước khiến chính quyền thuộc địa phải ân xá, nhưng đưa cụ về Huế, cho ở một căn nhà nhỏ ở dốc Bến Ngự, có mật thám canh giữ. Cụ sống ở đó tới khi mất ngày 29 tháng 10 năm 1940. Người Huế gọi cụ là "Ông già Bến Ngự".

Mười lăm năm ấy là quãng cụ viết nhiều nhất về học thuật. Ngoài thơ văn và tập tự truyện Phan Bội Châu niên biểu, cụ soạn sách về Khổng học và bộ Chu Dịch. Không được hoạt động, không được đi xa, cụ quay về với bộ kinh mà nhà Nho nào cũng coi là sâu nhất. Bộ sách chỉ được in sau khi cụ mất; có nơi ghi tên đầy đủ là Chu Dịch quốc văn diễn giải.

Một hình ảnh có sẵn trong lịch sử Dịch

Người học Dịch xưa ai cũng thuộc câu của Tư Mã Thiên: "Văn Vương câu nhi diễn Chu Dịch", Văn Vương bị giam mà diễn ra Chu Dịch. Theo truyền thống, Chu Văn Vương bị vua Trụ giam ở ngục Dũ Lý và trong ngục đã xếp ra sáu mươi tư quẻ (xem Chu Văn Vương). Việc ấy là truyền thuyết; văn bản không xác minh được.

Ba nghìn năm sau, một nhà Nho Việt bị giam lỏng ngồi giảng lại chính bộ sách ấy. Chúng tôi không thấy cụ Phan tự so mình với Văn Vương, nhưng người đọc hôm nay khó không nghĩ tới sự trùng hợp. Nó giúp ta hiểu vì sao Dịch hấp dẫn người trong cảnh bế tắc: đó là bộ sách viết về thời, về lúc nên ẩn, lúc nên động, và về chuyện tình thế nào rồi cũng đổi.

Cách cụ trình bày một quẻ

Mỗi quẻ trong bộ sách đi theo một trình tự gần như cố định:

1. Hình quẻ, tên quẻ, nguyên văn chữ Hán lời Thoán, lời hào.
2. Phiên âm Hán Việt và dịch nghĩa sát chữ.
3. Giảng theo Trình truyện (lời chú của Trình Di) và Bản Nghĩa (lời chú của Chu Hy), có khi đặt hai thuyết cạnh nhau khi chúng khác.
4. Lời bàn riêng của cụ: liên hệ sang đạo làm người, chuyện dân, chuyện nước, có lúc sang chính thời cuộc cụ đang sống.

Lời giảng rất dài, nhiều quẻ kéo hàng chục trang. Văn là văn quốc ngữ những năm 1930, còn nhiều chữ Hán Việt cổ, câu dài, nhịp biền ngẫu. Người đọc trẻ sẽ thấy nặng, nhưng đó cũng là chất riêng của bộ sách.

Cụ đứng về phía nghĩa lý của Trình Di nhiều hơn phía tượng số (xem tượng số và nghĩa lý): mỗi hào là một bài học xử thế. Nhưng vì theo cả Chu Hy, người coi Dịch vốn là sách bói, bộ sách vẫn dùng được để tra lời quẻ khi gieo.

Ba quẻ đọc cùng đời cụ

Không cần gán lời cho cụ, chỉ cần đọc ba quẻ dưới đây cạnh tiểu sử cụ là thấy vì sao một nhà cách mạng già lại dồn sức cho Dịch.

Quẻ Khốn: khi bị vây hãm

Quẻ Khốn là đầm cạn nước, hình ảnh của cảnh cùng quẫn. Đại Tượng không khuyên tìm cách thoát bằng mọi giá, mà nói người quân tử ở cảnh ấy thì dốc hết mệnh mình để giữ trọn chí hướng. Với người đang bị giam lỏng, đó là lời gần như viết riêng.

Quẻ Minh Di: ánh sáng bị che

Quẻ Minh Di là mặt trời lặn vào trong đất. Thoán truyện nêu hai tấm gương: Văn Vương bên trong sáng suốt, bên ngoài mềm thuận, nhờ đó qua được nạn lớn; Cơ Tử giấu cái sáng của mình, trong lòng khó khăn mà vẫn giữ được chí chính. Đây là quẻ của người có tài phải sống dưới quyền kẻ khác mà không đánh mất mình.

Quẻ Cách: chữ "cách mệnh" từ đâu ra

Quẻ Cách là quẻ thay đổi. Thoán truyện có câu mà chữ "cách mệnh", "cách mạng" trong tiếng Việt bắt nguồn: vua Thang, vua Vũ thay mệnh trời, thuận với trời mà hợp lòng người. Phan Bội Châu dùng chữ "cách mệnh" từ những năm đầu thế kỷ hai mươi. Giảng quẻ Cách, cụ đang giảng gốc chữ của chính sự nghiệp mình. Lời Dịch cũng đặt điều kiện: thay đổi phải đúng thời, phải được lòng người, và "đến ngày mới tin", tức cần thời gian để người ta tin vào cái mới.

Giá trị của bộ sách hôm nay

Bài đọc Kinh Dịch bằng bản tiếng Việt nào so bản cụ Phan với các bản Ngô Tất Tố, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Duy Cần. Ở đây chỉ thêm một lời khuyên: khi đọc bản cụ Phan, đánh dấu riêng đoạn nào là lời chú Tống, đoạn nào là lời cụ. Cả hai đều quý, nhưng là hai loại tư liệu khác nhau.

Sách cổ nói gì

Dịch: Đầm không có nước là quẻ Khốn. Người quân tử theo đó mà dốc hết mệnh mình để thành chí hướng. — Chu Dịch, Đại Tượng quẻ Khốn

Dịch: Bên trong văn minh sáng suốt, bên ngoài mềm mỏng thuận theo, để chịu qua nạn lớn; Văn Vương đã làm như thế. — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Minh Di

Dịch: Vua Thang, vua Vũ đổi mệnh, thuận theo trời mà ứng với lòng người. — Chu Dịch, Thoán truyện quẻ Cách

Dịch: Văn Vương bị giam mà diễn ra Chu Dịch. — Tư Mã Thiên, Báo Nhậm An thư

Bình: bốn câu này không phải lời cụ Phan, nhưng là bốn câu cụ phải giảng, trong hoàn cảnh của cụ. Đọc chúng là hiểu vì sao bộ Chu Dịch Bến Ngự không chỉ là một bản dịch.

Đọc cho đúng mức

• Đây là bản dịch theo lời chú đời Tống, không phải bản dịch theo nghiên cứu văn bản hiện đại. Những phát hiện như bản Chu Dịch lụa ở Mã Vương Đôi hay các nghiên cứu về nghĩa gốc lời hào thời Chu chưa có trong sách (xem Chu Dịch Mã Vương Đôi).
• Lời bàn riêng mang dấu thời đại. Một số liên hệ chính trị đúng với những năm 1930 mà nay đọc cần đặt vào bối cảnh.
• Tên sách và lịch sử in ấn có nhiều cách ghi khác nhau giữa các lần in; chúng tôi chưa đối chiếu được bản in đầu.
• Đọc Dịch qua cụ Phan là đọc qua một nhà Nho. Người muốn dùng Dịch để gieo quẻ hằng ngày nên có thêm một bản gọn hơn để tra nhanh.

Việc nên làm

• Chọn ba quẻ Khốn, Minh Di, Cách, đọc trong bản cụ Phan rồi đọc tiểu sử cụ: đó là cách vào bộ sách có hứng thú nhất.
• Khi học sâu, đặt bản cụ Phan cạnh một bản chữ Hán có Trình truyện, Bản Nghĩa để thấy cụ dịch sát tới đâu.
• Nếu gieo quẻ, đọc lời hào trong bản cụ Phan sau khi đã tự đọc hình quẻ; lời giảng dài sẽ giúp nghĩ kỹ hơn, không phải để thay suy nghĩ của mình.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Phan Bội Châu — Chu Dịch, dịch và giảng (các lần in sau năm 1940; đại ý).
• Phan Bội Châu — Phan Bội Châu niên biểu (hoàn cảnh những năm ở Huế; đại ý).
• Chu Dịch — Thoán truyện quẻ Cách, quẻ Minh Di; Đại Tượng quẻ Khốn.
• Tư Mã Thiên — Báo Nhậm An thư (câu "Văn Vương câu nhi diễn Chu Dịch").