Hoàng Xuân Hãn và "Lịch và Lịch Việt Nam": tài liệu gốc cho mọi tranh luận Tết lệch

"Lịch và Lịch Việt Nam" là khảo cứu của Hoàng Xuân Hãn đăng trọn số 9 Tập san Khoa học Xã hội (Paris, tháng 2 năm 1982). Ông chứng minh lịch Việt nhiều lần khác lịch Trung Hoa: từ đời Lý đã tự tính lịch, thời Lê dùng phép Đại Thống, và từ 1644 đến 1812 vẫn giữ phép ấy trong khi nhà Thanh đổi phép mới. Chứng cứ chính là tháng nhuận ghi trong sử và bia.

Ai từng tra ngày âm lịch của một sự kiện thời Lê, thời Tây Sơn, hay thắc mắc vì sao Tết Việt có năm khác Tết Trung Quốc, sớm muộn đều đi qua công trình này. Bài này tóm những phát hiện chính, cách ông làm việc, và những chỗ ông tự nói là còn phỏng đoán.

Hoàng Xuân Hãn là ai

Hoàng Xuân Hãn (1908 – 1996), người làng Yên Hồ, La Sơn (Đức Thọ, Hà Tĩnh), học toán ở Trường Bách khoa Paris, rồi trở về dạy học, soạn sách "Danh từ khoa học" đặt nền cho thuật ngữ khoa học tiếng Việt. Năm 1945, ông làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Mỹ thuật trong nội các Trần Trọng Kim. Từ đầu thập niên 1950, ông sống ở Paris, dành phần lớn đời cho sử học, văn bản học Hán Nôm, với những công trình như "Lý Thường Kiệt", "La Sơn Phu Tử" (về Nguyễn Thiếp, xem bài La Sơn Phu Tử). Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cho cụm công trình, trong đó có "Lịch và Lịch Việt Nam".

Một nhà toán học viết sử lịch là trường hợp hiếm: lịch pháp đòi hiểu thiên văn, số học và cả văn bản chữ Hán. Chính ông nhận xét trong sách rằng lịch pháp xưa là "bí thuật", thường gia truyền; các nhà Nho lớn như Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú đều không chép phép tính lịch, vì nho sĩ không học toán, còn ai muốn học thì "không trường, không thầy, không sách".

Cuốn sách gồm những gì

Theo mục lục, khảo cứu chia hai nửa lớn:

Phần đầu là một giáo trình lịch học viết cho người đọc tiếng Việt; phần sau mới là phát hiện của riêng ông.

Phương pháp: tháng nhuận là dấu vân tay của một bộ lịch

Vì không còn sách lịch Việt cổ, ông chỉ có thể suy ngược từ những ngày tháng còn chép lại trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Việt Sử Lược, An Nam Chí Lược, và các bia. Ngày ghi bằng can chi thì có thể so với lịch Trung Hoa cùng thời; nhưng loại dữ kiện ông coi là quý hơn cả là tháng nhuận.

Lý do ông nêu: phép đặt nhuận vào tháng không có trung khí rất nhạy. Hai bộ lịch chỉ cần khác nhau chút ít về thông số tính là tháng nhuận sẽ rơi vào chỗ khác nhau, nên khó có chuyện trùng nhuận nhiều lần do tình cờ. Một sử liệu chép "tháng Tám nhuận" trong khi lịch Tống năm ấy nhuận tháng Chín là dấu hiệu rõ rằng nước ta không dùng lịch Tống năm đó.

Từ đó ông lập "Bảng sự kiện có lịch tính trong sử liệu": mỗi dòng là một năm, tháng nhuận bên Việt, tháng nhuận bên Trung Hoa cùng năm, và nguồn (quyển, tờ của Toàn Thư, Việt Sử Lược, bia). Đây là cách một nhà toán học dùng sử liệu: không dựa vào một câu văn, mà dựa vào một chuỗi điểm dữ kiện có thể kiểm.

Những phát hiện chính, theo từng giai đoạn

Từ Đinh đến Lý: từ nhận lịch Tống đến tự làm lịch

Theo bảng của ông, khoảng trăm năm đầu tự chủ, lịch Việt có phần chắc không khác lịch Tống. Ông đưa giả thuyết: từ Đinh đến hết Lý Thái Tông, vua Việt dùng lịch nhà Tống cấp. Từ đời Lý Thánh Tông (lên ngôi năm 1054, đặt quốc hiệu Đại Việt), mà rõ nhất là sau chiến tranh Lý – Tống 1075 – 1077, tháng nhuận hai bên bắt đầu khác nhau: năm 1080, lịch Việt nhuận tháng Tám, lịch Tống nhuận tháng Chín. Ông cho rằng triều Lý đã có người tự soạn lịch theo một phép cũ của Tống, phép mà bên Tống đã bỏ.

Chi tiết đáng nhớ: nhà Tống hai lần "ban lịch" cho vua Lý (năm 1176 và 1206), nhưng lịch hai bên vẫn khác. Ông kết luận việc ban lịch chỉ là nghi thức thỉnh thoảng, không thành lệ.

Đời Trần: một vụ "do thám" và cái tên Hiệp Kỷ

Ông dẫn Nguyên Sử: năm 1301, sứ thần Đại Việt là Đặng Nhữ Lâm bị nhà Nguyên trách vì lén vẽ cung điện, mua bản đồ và sách cấm. Hoàng Xuân Hãn cho rằng chính qua những chuyến đi như thế mà người Việt học được phép lịch Thụ Thời của Quách Thủ Kính: bảng tháng nhuận cho thấy từ năm 1306, lịch Trần và lịch Nguyên trùng nhau, và cứ thế đến cuối đời Minh không thấy dấu hiệu lệch.

Năm 1339, Toàn Thư chép quan coi lịch Đặng Lộ tâu rằng lịch trước nay đều gọi là Thụ Thời, xin đổi tên là Hiệp Kỷ, vua nghe theo. Ông nhấn rằng đây là lần đầu sử ta chép tên một bộ lịch của ta, tên một nhà lịch học và một cơ quan thiên văn; Đặng Lộ còn chế "lung linh nghi" (khí cụ vòng để quan sát trời). Ông đề nghị đài thiên văn của nước ta nên mang tên Đặng Lộ để kỷ niệm.

Đời Lê: lịch Đại Thống và câu chuyện Bùi Thì Hạnh

Nhà Hồ năm 1401 đổi tên lịch thành Thuận Thiên; thời thuộc Minh dùng lịch Đại Thống. Theo bảng tháng nhuận, nhà Lê và nhà Mạc tiếp tục dùng phép Đại Thống. Ông có một tờ lịch năm Mậu Dần 1758 (Cảnh Hưng thứ 19) mang tên Khâm Thụ lịch, và tả cách Tư Thiên Giám đời Lê – Trịnh soạn, duyệt, in lịch rồi làm lễ Tiến lịch ngày 24 tháng Chạp.

Trong chú thích, ông kể chuyện viên Thái sử thừa Bùi Thì Hạnh đầu đời Lê: năm 1424 tâu rằng ngày sóc tháng Năm sẽ có "tinh vượn đen nuốt mặt trời", xin bắt vượn để "trừ" điềm ấy; về sau còn tâu sẽ có nguyệt thực năm 1448, đến ngày thì không có. Chuyện được dẫn để cho thấy trình độ thiên văn của triều đình lúc ấy có chỗ lẫn với mê tín, chính là bối cảnh để hiểu vì sao lịch Việt phải dựa vào phép của Trung Hoa.

Từ 1644 đến 1812: lịch Việt "chậm" một phép

Đây là phát hiện quan trọng nhất. Năm 1644, nhà Thanh thay nhà Minh và dùng phép lịch mới (Thời Hiến) do các giáo sĩ phương Tây góp phần soạn. Đại Việt thì tiếp tục tính theo phép Đại Thống cũ qua Lê – Trịnh, Tây Sơn và đầu đời Gia Long. Vì hai bên tính bằng hai phép khác nhau, tháng nhuận và tháng đủ thiếu so le.

Ông kiểm giả thuyết bằng hai đường. Một là tự tính lịch Đại Thống theo phần lịch chí trong Minh Sử và Nguyên Sử (việc ông bắt đầu từ năm 1944), rồi sau này nạp toàn bộ phép tính vào máy tính điện tử để tính từ đời Hồ đến năm Gia Long thứ 11 (1812). Hai là đối chiếu với một sách lịch chép tay tên Bách Trúng Kinh, ghi tháng đủ thiếu và tháng nhuận từ năm 1624 đến 1799. Kết quả tính và sách chép khớp nhau, và khớp với các tháng nhuận chép trong sử ta, điều ông coi là không thể do ngẫu nhiên.

Năm 1812, Nguyễn Hữu Thận, người đã học được phép lịch nhà Thanh khi đi sứ, được giao soạn lịch theo phép mới; từ năm Quý Dậu 1813, lịch Việt mang lại tên Hiệp Kỷ nhưng tính theo phép Thời Hiến. Ông khen Nguyễn Hữu Thận là người có trình độ toán học cao hiếm có trước thời Pháp thuộc, từng tính trước đúng hai lần nhật thực năm 1817. Về đời Tây Sơn, ông thận trọng: văn kiện đời ấy bị huỷ nhiều; theo Bách Trúng Kinh thì hình như Bắc Hà thời Quang Trung đã theo lịch Thanh, còn chúa Nguyễn trong Nam vẫn theo phép Đại Thống.

Hệ quả thực tế: muốn đổi một ngày âm lịch đời Lê – Trịnh sang dương lịch, không được tra bảng lịch Trung Quốc. Bài Khâm Thiên Giám triều Nguyễn kể tiếp phần lịch Hiệp Kỷ thế kỷ 19; nguyên lý âm dương lịch có ở bài âm lịch là âm dương lịch, cách tra ngày ở bài lịch vạn niên.

Năm 1942: ba người cuối cùng của Khâm Thiên Giám

Trong một chú thích, ông kể năm 1942 đến thăm Khâm Thiên Giám ở Huế. Cơ quan chỉ còn một gian nhà với một bàn, một sập, một tủ, mấy cái ghế, mấy tập sách chữ Hán và ba bốn bàn tính lớn hơn bàn tính thường, vì khi tính phải nhân chia những số dài đến mười cột. Với chừng ấy phương tiện, ba nhân viên cuối cùng (giám chính Hoàng Thiệm, hai viên Nguyễn Văn Hạ và Lê Văn Thái) vẫn tính lịch và dự tính được nhật thực, nguyệt thực, kết quả khá đúng khiến người Pháp ngạc nhiên. Ông viết rằng năm 1945, khi ở chức bộ trưởng, ông có dịp định cải tổ và nâng cao cơ quan này nhưng cơ hội lỡ mất, nên ghi tên ba người để kỷ niệm. Đó là một trong những trang cảm động nhất của cuốn sách.

Ông nói gì về lịch hôm nay và Tết lệch

Phần "Tóm tắt đại cương" đề nghị một cải tiến nhẹ nhàng: các nước Á Đông nên cùng dùng thời điểm sóc và bốn trung khí chính (Đông Chí, Xuân Phân, Hạ Chí, Thu Phân) do thiên văn hiện đại tính sẵn, chia đều các khoảng để có các trung khí còn lại, rồi giữ phép "tháng không có trung khí là tháng nhuận". Ông viết, đại ý, rằng như thế là để bảo tồn một hệ lịch "rất khoa học, rất hợp trời, hợp người", gốc của văn minh Á Đông.

Ở mục phẩm bình sách "Bảng đối chiếu âm dương lịch 2000 năm" (Hà Nội, 1976), ông chỉ ra mấy điểm: bảng lấy lịch Trung Quốc làm lịch Việt cho cả giai đoạn 1644 – 1812, dù tác giả có biết Bách Trúng Kinh; không nói nguồn và phép tính; và có thêm một bảng âm lịch Việt tính theo múi giờ thứ bảy, theo quyết định của Chính phủ ngày 8/8/1967, nhưng lại tính ngược từ năm 1901, điều ông thấy khó hiểu. Phần tóm tắt tiếng Pháp cũng ghi: năm 1967, Chính phủ khuyến nghị tính lịch theo giờ Việt Nam, chậm một giờ so với giờ Bắc Kinh mà lịch Thanh dựa vào.

Đó chính là gốc của các năm Tết lệch thời nay. Tính bằng bộ máy âm lịch của site ở hai múi +7 và +8, các năm Tết khác nhau từ 1968 đến 2060 là 1968, 1969, 1985 (lệch gần một tháng), 2007, 2030 và 2053. Cơ chế đã được giải chi tiết ở bài vì sao Tết Việt và Tết Trung Quốc có năm lệch nhau; ở đây chỉ cần nhớ: chuyện lịch Việt khác lịch Trung Hoa không bắt đầu từ năm 1967, mà đã có từ đời Lý và kéo dài gần hai thế kỷ thời Lê – Nguyễn sơ.

Sách cổ nói gì

Bèn sai họ Hi, họ Hoà kính theo trời cả, tính và tượng mặt trời, mặt trăng, các sao, cẩn thận trao thì tiết cho dân. — Kinh Thư, Nghiêu Điển

Bình: hai chữ "khâm" và "kính thụ" trong câu này là gốc của tên lịch Khâm Thụ đời Lê và tên Khâm Thiên Giám đời Nguyễn. Hoàng Xuân Hãn giải thích đúng tinh thần ấy: trong quan niệm xưa, vua thay trời trị dân, lịch là lệnh trời bày cho người biết ngày tháng mà làm ruộng, tế lễ cho đúng lúc; ban lịch là việc của thiên tử.

Đại ý từ Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, năm 1339: quan coi lịch Đặng Lộ tâu rằng lịch trước nay đều gọi là Thụ Thời, xin đổi tên là Hiệp Kỷ; vua y theo.

Bình: một câu sử ngắn, nhưng Hoàng Xuân Hãn đọc ra ba điều: tên lịch đầu tiên của ta, tên nhà lịch học đầu tiên, và dấu vết một cơ quan thiên văn. Đó là cách đọc sử của một người làm khoa học.

Đọc cho đúng mức

• Nhiều kết luận là giả thuyết có kiểm, và chính ông nói vậy, như chuyện Lý tự soạn lịch từ đời Thánh Tông hay chuyện học lịch Thụ Thời qua sứ thần. Ông viết rõ chỗ nào là phỏng đoán.
• Dữ kiện thưa. Bảng sự kiện của ông cho đời Lý, Trần chỉ vài chục điểm; giữa các điểm là khoảng trống. Bách Trúng Kinh là một sách chép tay mà chính ông thắc mắc có cùng bản với bản người khác dùng hay không.
• Đây là công trình năm 1982. Từ đó đến nay, đã có thêm nghiên cứu, bảng tra mới; người làm sử nên đọc ông cùng các công trình sau.
• Tết lệch không phải "ai đúng ai sai". Ông coi lịch là sản phẩm của một phép tính và một kinh tuyến; đổi phép hay đổi kinh tuyến là đổi kết quả.
• Bản gốc khó tìm. Số Tập san năm 1982 in ở Paris, lưu hành hẹp; trang thông tin về ông có đăng bản quét. Khi trích, nên ghi rõ mục và trang.

Việc nên làm

1. Khi gặp một ngày âm lịch thời Lê – Trịnh (1644 – 1812) trong sử, đừng đổi bằng bảng lịch Trung Quốc; tìm bảng dựa trên lịch Việt hoặc ghi chú rằng có thể lệch.
2. Đọc phần mục 7 của khảo cứu trước, rồi mới đọc phần giáo trình lịch học ở đầu, nếu chỉ quan tâm đến lịch sử.
3. Với ngày từ 1968 trở đi, dùng công cụ âm lịch tính theo giờ Việt Nam (+7), như lịch âm của site.
4. Người sinh quanh các năm Tết lệch (1985, 2007, 2030) nên kiểm lại ngày âm theo lịch Việt trước khi lập lá số.
5. Nếu ở Hà Tĩnh hay Huế, ghé thăm các di tích liên quan: quê Yên Hồ của ông, nơi đặt Khâm Thiên Giám cũ trong Kinh thành.

🔄Đổi ngày âm – dương
Đổi qua lại âm lịch – dương lịch Việt Nam, kèm can chi.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Xuân Hãn, Lịch và Lịch Việt Nam, Tập san Khoa học Xã hội số 9, Paris, tháng 2/1982 (bản quét lưu trên trang hoangxuanhan.net; đọc mục lục, mục 7 và phần tóm tắt tiếng Pháp).
• Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, việc năm 1339 (đại ý, theo dẫn của Hoàng Xuân Hãn).
• Kinh Thư, Nghiêu Điển (đối chiếu bản số hoá).
• Ngày Tết 1960 – 2060 tính ở múi +7 và +8 bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.