Kỳ lân: con thú nhân từ trong Kinh Thi, tích "kỳ lân thổ ngọc" và chỗ đặt

Kỳ lân hợp đặt ở chỗ trang trọng và sáng trong nhà: phòng khách, phòng đọc sách, kệ đối diện lối vào, đầu nhìn ra phía cửa hoặc ra giữa phòng, đặt cao ngang bàn hoặc kệ chứ không sát sàn. Trong sách cổ, kỳ lân là nhân thú, con thú hiền chỉ hiện khi đời thái bình. Nó khác hẳn tỳ hưu, con mãnh thú trận mạc, nên đừng giao cho nó việc canh cửa giữ của.

Kỳ lân trong Kinh Thi: bài Lân Chi Chỉ

Dấu vết sớm nhất và chắc nhất của kỳ lân nằm trong Kinh Thi, phần Quốc Phong, nhóm Chu Nam, bài Lân Chi Chỉ (Chân con lân). Bài chỉ có ba khổ, mỗi khổ ba câu, khổ đầu:

Dịch: Chân con lân, con cháu nhà công hiền hậu đông đúc, ôi con lân! Hai khổ sau đổi "chỉ" (chân) thành "định" (trán) rồi "giác" (sừng), đổi "công tử" thành "công tính", "công tộc". Bài thơ ví con cháu nhà quý tộc hiền như lân, chứ không nói lân giữ nhà hay đem của về.

Các lời chú Kinh Thi đời Hán giảng thêm vì sao ví như vậy (đại ý): lân có chân mà không đạp lên cỏ non, không giẫm sinh vật; có trán mà không húc; có sừng mà đầu sừng bọc thịt, nghĩa là có vũ khí mà không dùng để hại. Ba bộ phận trong ba khổ thơ, bộ phận nào cũng là thứ "có mà không dùng để làm hại". Đây là cái lõi của chữ nhân thú: mạnh mà hiền.

Thiên Lễ Vận trong Lễ Ký gọi lân, phượng, quy, long là tứ linh (đại ý). Người Việt quen thứ tự "Long, Lân, Quy, Phụng" chạm trên đình, trên bình phong; lân đứng thứ hai, không phải con thú hạng dưới.

Tích "kỳ lân thổ ngọc" và năm Khổng Tử khép sách Xuân Thu

Kỳ lân gắn chặt với Khổng Tử ở hai đầu cuộc đời.

Đầu đời, theo truyền thuyết. Thập Di Ký của Vương Gia đời Tấn chép (đại ý): trước khi Khổng Tử ra đời, có con lân đến nhà họ Khổng, nhả ra một tấm ngọc có chữ, nói đứa trẻ sắp sinh là con của tinh nước, sẽ nối nhà Chu đang suy mà làm "tố vương", ông vua không ngai. Mẹ Khổng Tử buộc dải lụa vào sừng lân; lân ở lại hai đêm rồi đi. Đây là tích "kỳ lân thổ ngọc thư", cũng là gốc của tranh, tượng "kỳ lân tống tử" (kỳ lân đưa con) về sau. Cần nói rõ: Thập Di Ký là sách chí quái ra đời sau Khổng Tử hơn tám trăm năm; đây là truyền thuyết người đời sau dựng để tôn thánh, không phải sử liệu.

Cuối đời, theo kinh truyện. Sách Xuân Thu do Khổng Tử biên dừng ở năm thứ 14 đời Lỗ Ai Công (năm 481 trước Công nguyên) với câu "tây thú hoạch lân", đi săn ở phía tây bắt được con lân. Công Dương Truyện giải (đại ý): lân là nhân thú, có vua hiền thì đến, không có vua hiền thì không đến; nay lân xuất hiện giữa thời loạn rồi bị người đánh xe bắt, Khổng Tử lấy tay áo lau nước mắt mà than đạo của mình đã cùng. Từ đó "tuyệt bút ư hoạch lân", gác bút ở chuyện bắt lân, thành một điển cố.

Đọc hai tích liền nhau mới thấy ý của người xưa: lân là điềm của đức và của thời thái bình, không phải của tiền bạc. Điều này quyết định cách đặt.

Kỳ lân khác tỳ hưu thế nào

Trên kệ hàng, kỳ lân và tỳ hưu hay bị bày chung, có khi người bán gọi lẫn tên. Phân biệt cho rõ:

Nhìn chân là nhanh nhất: kỳ lân thường được tạc móng guốc như hươu, ngựa; tỳ hưu, sư tử có móng vuốt. Bài tỳ hưu đặt ở đâu và sư tử đá trước cổng bàn hai con kia.

"Đừng đặt lẫn vai" nghĩa là: đừng bắt kỳ lân há miệng canh két tiền như tỳ hưu, cũng đừng đặt tỳ hưu lên bàn học của con cái với ý mong hiền lành chăm học. Mỗi con một tích, đặt theo tích thì bày biện mới có nghĩa.

Một chú ý về cách gọi: theo lối giải thích phổ biến, "kỳ" là con đực, "lân" là con cái, nên một đôi thường bày một con có sừng, một con chạm thêm con nhỏ. Người Việt nói gọn là "lân"; con lân múa Trung thu là hình dân gian của chính con thú này, không phải sư tử.

Đặt kỳ lân ở đâu trong nhà phố, chung cư

Không có sách phong thủy cổ nào như Bát Trạch Minh Kính hay Dương Trạch Tam Yếu quy định chỗ đặt tượng kỳ lân. Những điều dưới đây là cách bày suy từ tính của con vật và từ lễ nghi nhà Việt, ghi rõ để bạn tự cân nhắc.

Nên đặt:

• Phòng khách, trên kệ, tủ trưng bày hoặc bàn console sát tường đặc, ngang tầm mắt người ngồi hoặc thấp hơn một chút. Với nhà ống 4 m, chỗ hợp thường là kệ đối diện lối vào, cách cửa vài bước.
• Phòng đọc sách, góc học của con: đúng với nghĩa "lân chi chỉ, chấn chấn công tử". Một con nhỏ cỡ 10 – 15 cm là đủ, đừng để tượng to lấn mặt bàn.
• Đầu nhìn ra cửa hoặc ra giữa phòng, thân tựa phía tường. Tượng đặt một đôi thì hai con hơi chếch vào nhau, như đứng hai bên một trục.

Nên tránh:

• Đặt sát sàn, dưới gầm bàn, cạnh giày dép: lân thuộc tứ linh, đặt thấp là trái với cách người xưa tôn nó.
• Phòng vệ sinh, cạnh thùng rác, chỗ phơi đồ lót: điều nhà nào cũng tránh với vật mình quý.
• Trên bàn thờ gia tiên: bàn thờ dành cho bát hương, di ảnh, đồ lễ. Tượng thú, kể cả linh thú, đặt ở kệ khác. Bài những chỗ kiêng đặt vật phẩm có danh sách đầy đủ.
• Tượng có nét mặt dữ, nhe nanh như tỳ hưu: đó là dấu hiệu xưởng đúc trộn mẫu; kỳ lân đúng tích có nét mặt điềm.

Ở chung cư không có cổng, không có sân, chỗ hợp nhất vẫn là kệ phòng khách nhìn ra cửa căn hộ. Không cần đặt ngoài hành lang chung: vừa vướng lối thoát nạn, vừa dễ làm phiền hàng xóm đối cửa.

Kỳ lân và Tam Sát năm 2027: lớp quy ước hiện đại

Một số thầy phong thủy Hồng Kông, Đài Loan từ cuối thế kỷ 20 dùng đôi kỳ lân đặt ở phương Tam Sát của năm, với ý dùng con thú lành mà mạnh để "trấn" phương ấy. Năm Đinh Mùi 2027, chi năm thuộc tam hợp Hợi – Mão – Mùi (cục Mộc), nên Tam Sát rơi vào phương Tây (Thân – Dậu – Tuất). Bài Tam Sát 2027 bàn kỹ chuyện "nên tọa không nên hướng" ở phương này.

Cần tách bạch: Tam Sát có trong các sách chọn ngày, chọn hướng cũ; còn dùng kỳ lân để trấn Tam Sát là lối làm đời nay, không có trong Kinh Thi hay sách phong thủy cổ. Hơn nữa, lấy một con thú "có sừng mà không húc" ra để trấn sát là đi ngược với chính cái tích làm nên kỳ lân. Ai thích theo lối này thì đặt kỳ lân ở phía Tây phòng khách, đầu quay ra phía Tây; việc thật sự nên làm ở phương ấy là không kê ghế ngồi quay mặt về hướng Tây lâu dài và hạn chế khoan đục lớn phía Tây trong năm.

Chọn tượng: chất liệu, cỡ và đường nét

• Đồng đúc bền, nặng, đứng vững trên kệ; xem kỹ đường ráp khuôn ở bụng và chân. Gốm men đẹp màu nhưng dễ mẻ sừng. Đá nặng, hợp đặt cố định.
• Cỡ tượng theo kệ: tượng cao không quá khoảng một phần ba chiều cao khoảng trống trên kệ, để còn chỗ thở. Phòng khách 15 – 20 m² thì đôi lân cao 15 – 25 cm là vừa mắt.
• Đường nét đúng tích: móng guốc, có vảy, bờm và đuôi cuộn mây, sừng tròn đầu, mặt hiền. Tượng có cánh, có vuốt, há miệng to là tỳ hưu hay sư tử bị gọi nhầm tên.
• Lau bằng khăn khô hoặc hơi ẩm; tượng đồng không chà giấy nhám, không ngâm hóa chất.

Đọc cho đúng mức

• Phần có sách: kỳ lân là nhân thú trong Kinh Thi; chuyện "tây thú hoạch lân" có trong Xuân Thu và Công Dương Truyện; lân thuộc tứ linh theo Lễ Ký.
• Phần truyền thuyết: tích kỳ lân nhả sách ngọc chép trong Thập Di Ký, sách chí quái đời Tấn; nên kể như truyền thuyết, không như sử.
• Phần quy ước đời nay: đặt kỳ lân để trấn Tam Sát, quay đầu theo hướng này hướng kia, "kỳ lân chiêu con" là lối làm của giới phong thủy hiện đại và người bán tượng. Sách cổ không có.
• Không có bằng chứng đặt tượng kỳ lân làm nhà khá lên hay con học giỏi lên. Nó là một biểu tượng đẹp về đức hiền và về con cháu, nên đặt như một lời nhắc về nếp nhà.

Việc nên làm

• Chọn tượng đúng hình kỳ lân: móng guốc, có vảy, mặt hiền; đừng mua nhầm tỳ hưu hay sư tử vì người bán gọi lẫn.
• Đặt ở phòng khách hoặc chỗ đọc sách, trên kệ sát tường đặc, đầu nhìn ra cửa hoặc ra giữa phòng.
• Không đặt sát sàn, trong nhà vệ sinh hay trên bàn thờ gia tiên.
• Nếu theo lối Tam Sát năm 2027, đặt ở phía Tây phòng khách; nhưng việc chính vẫn là không kê ghế ngồi quay mặt về Tây lâu dài và không đục phá lớn phía ấy.
• Kể cho con cháu tích Lân Chi Chỉ: một bức tượng có câu chuyện đi kèm thì mới thành nếp nhà.

Nếu muốn một đôi tượng nhỏ làm lời nhắc về nếp hiền hòa trong nhà, người theo lối Huyền Không hiện đại hay chọn kỳ lân bằng đồng, xếp vào hành Kim, đặt phía Tây phòng khách năm 2027. Tượng là biểu tượng; nếp nhà là ở cách người trong nhà đối đãi với nhau.

Nguồn tham khảo

• Kinh Thi, Quốc Phong, Chu Nam — bài Lân Chi Chỉ; dẫn nguyên văn khổ đầu.
• Xuân Thu và Công Dương Truyện — Ai Công năm thứ 14, chuyện "tây thú hoạch lân"; dẫn đại ý.
• Vương Gia, Thập Di Ký — tích kỳ lân nhả sách ngọc; dẫn đại ý, xếp vào truyền thuyết.
• Lễ Ký, thiên Lễ Vận — lân, phượng, quy, long là tứ linh; dẫn đại ý.
• Phương Tam Sát năm 2027 theo tam hợp chi năm; sao năm 2027 tính bằng công cụ phi tinh của aihuyenhoc.