Cá chép vượt Vũ Môn: gốc tích, tranh và tượng cá chép trong nhà

Cá chép hóa rồng là hình ảnh vượt khó để đổi khác, từ tích Long Môn (Vũ Môn) trong Tam Tần Ký: cá lớn tụ dưới cửa Long Môn, con nào vượt lên được thì hóa rồng. Thời khoa bảng, nó thành biểu tượng thi đỗ. Người Việt có thêm lớp nghĩa riêng: cá chép đưa ông Táo về trời. Tranh, tượng cá chép trong nhà là vật nhắc chí học, không phải vật đổi vận.

Tích Long Môn: sách nói gì

Tích gốc nằm trong Tam Tần Ký của họ Tân, một sách địa chí đời Hán về vùng Quan Trung. Sách đã thất truyền, đoạn về Long Môn còn lại nhờ được các loại thư đời sau trích dẫn. Đại ý: ở Hà Tân trên sông Hoàng Hà có chỗ gọi là Long Môn; cá lớn tụ dưới đó hàng nghìn con, phần nhiều không lên được; con nào vượt lên được thì hóa rồng, con không lên được thì vẫn là cá.

Long Môn còn được gọi là Vũ Môn vì truyền thuyết kể vua Vũ trị thủy đã đục núi ở đó cho sông thông. Một số bản kể đời sau thêm chi tiết Vũ Môn có ba bậc sóng ("tam cấp lãng"), cá phải vượt đủ ba bậc. Chi tiết ấy là phần thêm của truyền thuyết, không thấy trong đoạn Tam Tần Ký được trích.

Cần tách hai lớp: Long Môn là một địa danh có thật trên sông Hoàng Hà, nơi dòng sông chảy xiết qua hẻm núi; chuyện cá hóa rồng là truyền thuyết gắn vào địa danh ấy. Người xưa quan sát cá ngược dòng vượt thác — chuyện có thật ở nhiều loài cá — rồi kể thành chuyện hóa rồng.

Từ con cá đến kẻ sĩ: "đăng Long Môn"

Tích cá chép trở thành ngôn ngữ của giới sĩ phu từ rất sớm. Hậu Hán Thư, phần truyện Lý Ưng, chép đại ý: Lý Ưng là danh sĩ có uy tín lớn, kẻ sĩ nào được ông tiếp đón thì người đời gọi là "đăng Long Môn" — lên được cửa rồng. Ở đây "Long Môn" chưa phải thi cử; nó là sự được công nhận.

Khi chế độ khoa cử thành hình và kéo dài nhiều thế kỷ ở Trung Hoa, Việt Nam, "vượt Vũ Môn" thành cách nói về thi đỗ: từ người thường bước vào hàng quan. Người Việt nói "cá vượt Vũ Môn" cho người đỗ đạt, và tranh cá chép thành món quà cho học trò.

Đây là nghĩa thứ nhất và là nghĩa gốc của hình cá chép trong nhà: chí học, sự bền bỉ vượt dòng. Nó không có nghĩa "giàu" — nghĩa ấy là lớp thêm vào sau.

Lớp nghĩa riêng của người Việt: cá chép tiễn ông Táo

Người Hoa tiễn Táo quân bằng ngựa giấy, kẹo mạch nha. Người Việt có tục riêng: ngày 23 tháng Chạp, cá chép là phương tiện đưa ông Táo về trời. Hai tích gặp nhau ở chỗ: cá chép có thể hóa rồng, nên cá chép là "con vật" đi được lên trời. Nguồn gốc lịch pháp và tín ngưỡng của ngày này có ở bài ông Công ông Táo.

Ở đây chúng tôi chỉ nói chuyện thực tế của tục thả cá, vì nó đang có vấn đề:

• Thả cá ở sông, hồ có nước chảy hoặc đủ rộng, không thả xuống cống, ao tù, hồ cạn — cá nổi trắng mặt hồ sau ngày 23 tháng Chạp là cảnh gặp nhiều năm.
• Không ném cả túi ni lông xuống nước. Túi bỏ vào thùng rác.
• Không đứng trên lan can cầu, mép bờ kè trơn để thả. Nhiều nơi phường, đoàn thanh niên tổ chức điểm nhận cá để thả đúng chỗ — dùng cách đó an toàn hơn.

Lớp nghĩa này cũng giải thích vì sao người Việt quý hình cá chép hơn nhiều dân tộc khác: nó gắn vừa với chữ nghĩa khoa bảng, vừa với ông Táo giữ bếp — hai thứ ở trung tâm đời sống gia đình xưa.

Tranh cá chép: "Lý ngư vọng nguyệt" và chuyện chơi chữ không dịch được

Tranh dân gian Hàng Trống có bức "Lý ngư vọng nguyệt" — cá chép trông trăng — thường treo dịp Trung thu, gắn với mong con cái học hành tiến tới. Tranh cá chép Đông Hồ, tranh "đàn cá chép" cũng phổ biến.

Từ thị trường tranh người Hoa, có thêm loại tranh chín con cá (cửu ngư). Lý do: trong tiếng Hán, chữ "ngư" (cá) đọc giống chữ "dư" (dư dả), "cửu" (chín) giống chữ "cửu" (lâu dài); câu chúc "niên niên hữu dư" — năm nào cũng có dư — được vẽ thành cá. Điều ít người để ý: trong tiếng Việt, "ngư" và "dư" không đồng âm, nên lối chơi chữ ấy không còn. Người Việt treo tranh chín con cá là treo theo nghĩa đã được người bán giải thích, không phải nghĩa tự hiển hiện như với người đọc tiếng Hán.

Vài điều thực tế khi chọn tranh:

Về chuyện tranh treo theo mệnh, theo hướng, có bài tranh treo phòng khách theo mệnh.

Tượng cá chép hóa rồng: đặt ở đâu

Tượng thường có dạng đầu rồng, mình cá, đuôi vẫy, đặt trên đế sóng. Cách dùng hợp với nghĩa gốc nhất là đặt ở góc học, bàn học, bàn làm việc của người đang thi cử, học nghề.

Theo lối phi tinh năm, sao Tứ Lục (Văn Khúc) được coi là sao của học hành. Công cụ phi tinh của site tính năm 2027 sao Tứ Lục bay tới chính Nam. Người muốn kết hợp có thể đặt tượng ở phía Nam của phòng học hoặc phía Nam mặt bàn theo la bàn — đây là cách ghép của phong thủy đời nay, cùng lý lẽ với tháp Văn Xương.

Một tượng nhỏ vừa tầm mắt đủ dùng. Tượng to, nặng đặt mép bàn học của trẻ nhỏ là chuyện an toàn cần nghĩ trước.

Nuôi cá chép thật trong nhà, bể nhỏ, bao nhiêu con — xem bài cá vàng, cá chép trong bể nhỏ.

Đọc cho đúng mức

Tích cá chép hóa rồng là văn học và biểu tượng, không phải một phép trong phong thủy cổ. Không sách địa lý nào dạy đặt tượng cá chép để thi đỗ; việc gắn nó với hướng nhà, sao năm là cách ghép của người đời nay. Một tượng cá chép trên bàn học có thể là lời nhắc chí học — điều ấy có giá trị thật — nhưng việc học vẫn do người học.

Cũng nên dè dặt với các lời quảng cáo kiểu "tượng cá chép hóa rồng giúp thăng tiến nhanh". Ngay trong tích gốc, phần lớn cá không vượt được Long Môn; hình ảnh ấy nói về sự khó, không phải về sự dễ.

Việc nên làm

• Chọn tranh, tượng cá chép vì ý nghĩa chí học, bền bỉ; tặng học trò, người sắp thi, người mới bắt đầu nghề.
• Đặt ở góc học, bàn học; nếu theo phi tinh 2027 thì phía chính Nam của phòng hoặc mặt bàn.
• Tranh có chữ Hán: nhờ người đọc được kiểm câu chữ trước khi treo.
• Ngày 23 tháng Chạp: thả cá đúng chỗ nước sạch, bỏ túi ni lông vào thùng rác, không đứng chỗ nguy hiểm.
• Giữ góc học gọn: một vật nhắc là đủ, không bày nhiều.

Cá sống trong nước, và dân gian xếp hình cá vào hành Thủy. Nếu muốn một vật nhắc chí học cho góc học, nhiều nhà chọn tượng hay tranh cá chép mang sắc nước — vật nhắc, không phải vật thay giờ học.

Nguồn tham khảo

• Tân Thị — Tam Tần Ký, đời Hán, đoạn Long Môn (đại ý; sách thất truyền, còn qua trích dẫn của các loại thư đời sau).
• Phạm Diệp — Hậu Hán Thư, Đảng cố liệt truyện, truyện Lý Ưng: chữ "đăng Long Môn" (đại ý).
• Sao năm 2027 tính bằng công cụ phi tinh của site.