Sư tử đá trước cổng: đực trái cái phải, cỡ tượng so với cổng

Sư tử đá trước cổng đặt thành đôi: con đực vờn quả cầu ở bên trái, con cái giữ sư tử con ở bên phải — tính từ trong nhà nhìn ra. Đây là quy ước tạc tượng của kiến trúc cung đình Minh – Thanh hơn là một phép phong thủy. Với nhà dân, điều quan trọng không kém là cỡ tượng phải cân với cổng và không lấn lối đi.

Sư tử không phải con vật bản địa

Trung Hoa không có sư tử hoang. Hậu Hán Thư, phần Chương Đế kỷ, đại ý ghi năm Chương Hoà thứ nhất (năm 87) nước An Tức — tức Ba Tư thời Parthia — sai sứ dâng sư tử. Từ đó con vật lạ này đi vào cung đình như vật cống, rồi theo đạo Phật trở thành hình tượng của sức mạnh giữ đạo: tiếng thuyết pháp của Phật được ví là "sư tử hống".

Vì người tạc ít khi được thấy sư tử thật, tượng sư tử Trung Hoa càng về sau càng xa con vật: bờm xoắn thành lọn tròn, mắt lồi, miệng vuông, thân như chó lớn. Đến đời Minh – Thanh, kiểu tượng sư tử canh cửa đã thành khuôn: đặt đôi, ngồi trên bệ, đực một bên, cái một bên.

Đực trái cái phải: tính từ phía nào

Quy ước là nam tả nữ hữu theo hướng của chính công trình: đứng trong nhà, quay mặt ra cổng, tay trái là con đực, tay phải là con cái. Người đứng ngoài đường nhìn vào sẽ thấy ngược lại — con đực bên tay phải mình. Nhầm chiều nhìn là lỗi hay gặp nhất khi thợ lắp tượng.

Cách nhận con nào là đực, con nào là cái:

• Con đực: một chân trước đặt trên quả cầu — thường gọi là tú cầu, quả cầu có hoa văn dải lụa.
• Con cái: một chân trước vuốt một con sư tử nhỏ nằm ngửa dưới chân.

Lối diễn giải phổ biến: quả cầu tượng cho quyền, cho việc ngoài; sư tử con tượng cho con cháu, cho việc trong nhà. Cách diễn giải này hợp với lối nghĩ "nam ngoại nữ nội" của xã hội cũ; ngày nay đọc nó như một quy ước tạo hình là đủ, không cần đọc như lời phân vai.

Hai tượng nhìn thẳng ra trước, hoặc hơi chếch về phía trục giữa cổng. Không xoay tượng nhìn chằm chằm vào cửa nhà đối diện — người bên kia sẽ khó chịu, và chuyện nhỏ thành chuyện láng giềng.

Nhà Việt dùng nghê nhiều hơn sư tử

Trước khi sư tử kiểu Minh – Thanh phổ biến, đình, đền, lăng của người Việt chủ yếu dùng nghê: con thú dáng như chó, bờm và đuôi xoắn lửa, nét mềm và hiền hơn sư tử Trung Hoa. Nghê ngồi canh hai bên cửa đình, bậc lăng, có khi bằng đá, có khi bằng gỗ hay gốm. Xa hơn nữa, thời Lý, dãy tượng thú đá ở chùa Phật Tích (Bắc Ninh) đã có sư tử, nhưng là sư tử của nghệ thuật Phật giáo, không phải kiểu canh cổng.

Nếu nhà bạn mang dáng truyền thống Việt — mái ngói, cổng trụ vuông, sân gạch — một đôi nghê đá nhỏ thường hợp mắt hơn đôi sư tử cung đình. Nhà phố hiện đại, cổng thép, tường sơn, thì cả hai đều có thể lạc lõng; khi ấy cỡ tượng càng phải nhỏ.

Cỡ tượng: cân với cổng chứ không cân với lời quảng cáo

Sư tử trước cung điện cao ngang đầu người vì cổng cung điện cao gấp mấy lần nhà dân. Đem đúng tỷ lệ ấy về cổng nhà rộng 3 m là đặt hai khối đá to ngang ô tô hai bên lối xe vào.

Vài mốc thợ đá và kiến trúc sư hay dùng:

• Chiều cao tượng gồm bệ khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao trụ cổng. Trụ cao 2,4 m thì tượng cả bệ khoảng 80 – 110 cm là vừa mắt.
• Bệ không lấn lối đi. Cổng cho ô tô cần lọt lòng thường từ 3 m trở lên; tượng đặt ngoài phạm vi ấy, không làm hẹp chỗ xe quay đầu vào. Chuyện kích thước cổng bàn kỹ ở bài kích thước cổng nhà.
• Không đặt ra vỉa hè chung. Vỉa hè là phần đường công cộng; tượng đá lấn ra vừa vướng người đi bộ vừa dễ bị yêu cầu dỡ.

Nhiều gia chủ muốn chiều cao tượng cả bệ rơi vào cung đỏ thước Lỗ Ban. Tượng là khối đặc nên đo bằng thước 42,9 cm (dương trạch). Tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site, các đoạn đỏ trong khoảng hay dùng là:

Nên chọn số nằm hẳn trong đoạn, cách hai đầu vài xăng-ti-mét, vì đá đẽo và vữa lót bệ đều có sai số. Ba cây thước khác nhau thế nào xem bài ba loại thước Lỗ Ban.

Chọn đá và chọn thợ

Ở Việt Nam có vài vùng đá nổi tiếng: đá xanh ở Thanh Hoá, Ninh Bình — đặc, chịu mưa nắng tốt, càng để lâu càng lên màu rêu; đá cẩm thạch Non Nước (Đà Nẵng) — trắng, mịn, đẹp khi mới nhưng dễ ố, bám rêu loang ngoài trời ẩm. Tượng đúc bê tông, đá nhân tạo rẻ và nhẹ hơn, hợp nhà phố nhỏ, nhưng nét thô và mau xuống màu.

Khi chọn tượng, nhìn vào:

• Nét mặt: mắt, miệng cân, không méo. Tượng xấu mặt nhìn mỗi ngày thì khó chịu hơn mọi lời giải.
• Hai con là một đôi thật: cùng khối đá, cùng thợ, cùng cỡ, chỉ khác tư thế chân. Đừng ghép hai tượng mua lẻ.
• Trọng lượng: tượng đá xanh cao 60 – 80 cm đã nặng cỡ một hai tạ; đặt trên đầu trụ cổng thì phải có chốt inox cắm xuống trụ, gắn keo chuyên dụng, không chỉ đặt bằng vữa.
• Đáy và bệ: bệ đá liền khối hoặc xây chắc, mặt bằng phẳng, không kê bằng gạch vụn.

Nhà phố hẹp, chung cư thì sao

Nhà phố mặt tiền 4 m, cổng là cửa cuốn sát vỉa hè, gần như không có chỗ cho sư tử đá. Đặt ép vào chỉ làm hẹp lối, vướng xe máy dắt vào. Nếu vẫn muốn có đôi thú canh cửa, chọn cỡ nhỏ (dưới 40 cm) đặt trong sảnh, hai bên cửa vào, hoặc dùng hoa văn sư tử, nghê trên tay nắm cửa, trên phù điêu nhỏ ở trụ.

Chung cư thì cửa căn hộ mở ra hành lang chung; đặt tượng ngoài hành lang là chiếm lối thoát nạn và thường bị ban quản lý yêu cầu dỡ. Đôi tượng nhỏ đặt trên tủ giày trong huyền quan là đủ ý.

Đọc cho đúng mức

Sư tử đá trước cổng là một quy ước kiến trúc và tạo hình đến từ cung đình, đền miếu. Các sách dương trạch quen thuộc xét hướng cửa, hình thế đường ngõ, cổng cao thấp, chứ không có chương nào bắt nhà dân phải đặt sư tử. Lời nói "đặt sư tử để trấn" là lớp diễn giải về sau, chủ yếu từ thị trường đồ đá.

Vì vậy, khi phân vân, hãy để thẩm mỹ và công năng quyết: đôi tượng có hợp với kiến trúc nhà không, có cân với cổng không, có làm hẹp lối đi không, có làm hàng xóm khó chịu không. Một đôi tượng vừa vặn, nét đẹp, đặt đúng quy ước đực trái cái phải là đủ trọn vẻ trang nghiêm mà người xưa muốn có. Nếu điều bạn lo thật ra là một góc nhọn, một con đường đâm thẳng vào cổng, cách xử lý không cần tượng xem ở bài cách điều chỉnh thế nhà không cần vật phẩm.

Việc nên làm

• Xác định chiều đặt từ trong nhà nhìn ra: đực (chân trên quả cầu) bên trái, cái (chân trên sư tử con) bên phải. Dặn thợ trước khi hạ tượng.
• Đo trụ cổng, chọn tượng cả bệ khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao trụ; nếu muốn theo thước Lỗ Ban, lấy số nằm hẳn trong đoạn đỏ của thước 42,9 cm.
• Giữ lọt lòng cổng đủ cho xe; không đặt tượng ra vỉa hè chung.
• Mua một đôi cùng thợ, cùng đá; xem kỹ nét mặt.
• Tượng đặt trên trụ: yêu cầu chốt inox và keo chuyên dụng.
• Nhà theo dáng truyền thống Việt: cân nhắc đôi nghê thay cho sư tử cung đình.
• Đừng xoay tượng nhìn thẳng vào cửa nhà đối diện.

Đá thuộc hành Thổ, là chất của nền móng và tường rào. Nếu muốn một món đá nhỏ trong nhà nhắc về sự vững chãi ở lối vào, người ta thường chọn đồ đá tự nhiên ghi rõ chất liệu.

📏Thước Lỗ Ban
Tra kích thước cửa, bàn thờ, mộ trên ba loại thước 52,2 – 42,9 – 38,8 cm.Mở

Nguồn tham khảo

• Hậu Hán Thư — Chương Đế kỷ; năm Chương Hoà thứ nhất (87), nước An Tức dâng sư tử (dẫn đại ý).
• Quy ước tạc sư tử canh cửa đời Minh – Thanh: đực vờn cầu, cái giữ con, đặt theo nam tả nữ hữu của công trình (dẫn đại ý).
• Đoạn đỏ thước Lỗ Ban 42,9 cm tính bằng công cụ thước Lỗ Ban của site.