Giao thừa: lễ trừ tịch từ đâu ra, và năm mới thật sự bắt đầu vào giờ nào

Giao thừa là thời khắc chuyển từ năm cũ sang năm mới âm lịch, theo lịch là 0 giờ ngày mùng Một Tết; người Việt thường cúng từ đầu giờ Tý (23 giờ đêm cuối năm). Lễ này còn gọi là trừ tịch, "đêm trừ bỏ cái cũ", có gốc từ tục xua dịch cuối năm rất cổ. Năm 2027, giao thừa là nửa đêm giữa thứ Sáu 5/2 và thứ Bảy 6/2, và không có ngày 30 Tết.

"Giao thừa" và "trừ tịch": hai cái tên, hai ý

• Giao thừa: "giao" là trao lại, "thừa" là tiếp nhận. Năm cũ trao lại, năm mới tiếp nhận. Tục Việt hình dung đó là lúc các vị thần cai quản năm cũ bàn giao cho các vị năm mới, nên có lễ cúng ngoài trời để tiễn và đón.
• Trừ tịch: "trừ" là bỏ đi, "tịch" là đêm. Đêm trừ bỏ năm cũ, cũng là đêm xua đuổi những gì không lành.

Hai cái tên ứng với hai lớp nghĩa: một bên là chuyển giao trật tự, một bên là tẩy trừ.

Gốc cổ: lễ "na" xua dịch cuối năm

Lớp "tẩy trừ" rất cổ. Chu Lễ chép chức quan Phương Tướng thị: đội da gấu, mặt nạ bốn mắt vàng, áo đen xiêm đỏ, cầm giáo mộc, dẫn trăm người đi khắp nhà để đuổi dịch bệnh theo mùa. Lễ ấy gọi là na. Luận Ngữ còn ghi Khổng Tử, khi người làng làm lễ na, mặc triều phục đứng ở bậc thềm phía đông, tỏ ý kính trọng.

Đến đời Hán, lễ "đại na" vào cuối tháng Chạp đã thành nghi lễ lớn trong cung. Sách Kinh Sở Tuế Thời Ký đời Nam Bắc triều chép thêm tục đốt ống tre cho nổ sáng mùng Một để đuổi quỷ núi, tục treo tấm gỗ đào trước cửa. Pháo Tết của người Việt xưa là hậu duệ của tiếng nổ ống tre ấy; pháo nổ bị cấm ở Việt Nam từ năm 1995.

Như vậy, đêm giao thừa mang dấu vết của một nghi lễ vệ sinh tập thể: cuối năm, cuối mùa lạnh, dọn dẹp, xua bệnh, chuẩn bị sức cho mùa mới. Tục quét dọn nhà cửa, tắm nước lá thơm chiều cuối năm cũng nằm trong mạch ý ấy.

Cúng ngoài trời và cúng trong nhà

Người Việt thường có hai lễ trong đêm giao thừa:

Lễ ngoài trời phản ánh quan niệm dân gian về các vị Hành khiển luân phiên coi việc nhân gian mỗi năm, một quan niệm có gốc Đạo giáo, được Việt hoá. Lễ trong nhà là lớp thờ cúng tổ tiên, cốt lõi của Tết Việt.

Lễ vật, bài văn khấn mỗi vùng, mỗi nhà một khác; bài này không đi vào phần đó.

Năm mới bắt đầu vào giờ nào? Bốn thời khắc khác nhau

Đây là câu hỏi tưởng đơn giản mà có tới bốn câu trả lời, tuỳ ta hỏi theo hệ nào. Lấy năm Đinh Mùi 2027 làm ví dụ, giờ Việt Nam:

Hàng cuối thú vị nhất: lúc giao thừa, trăng non của tháng Giêng thật ra còn chưa đến. Âm lịch quy định mùng Một là ngày chứa trăng non (tính theo giờ Việt Nam), chứ không phải thời điểm trăng non. Năm 2027 trăng non rơi gần cuối ngày mùng Một; nếu nó rơi muộn thêm hơn một tiếng, sang sau 0 giờ ngày 7/2, thì Tết sẽ lùi sang ngày 7/2.

Còn tranh luận "giao thừa lúc 23 giờ hay 0 giờ" là chuyện của hai quy ước: lịch đếm ngày từ nửa đêm, còn hệ canh giờ coi giờ Tý (bắt đầu 23 giờ) là đầu ngày. Trong Tử Vi, Bát Tự cũng có tranh luận tương tự cho người sinh giờ Tý (xem giờ Tý đêm, giờ Tý sớm). Cúng lúc nào trong khoảng ấy là theo nếp nhà.

Thêm một lưu ý: giờ Bắc Kinh sớm hơn giờ Việt Nam một tiếng. Khi truyền hình Trung Quốc đếm ngược đón năm mới, ở Việt Nam mới 23 giờ.

Tám năm liền không có ngày 30 Tết

Đêm giao thừa ở miền Bắc quen gọi là "đêm ba mươi". Nhưng tháng Chạp có khi chỉ 29 ngày (tháng thiếu), khi đó giao thừa là đêm 29. Tính bằng bộ máy âm lịch của site:

Tháng đủ hay thiếu phụ thuộc khoảng cách giữa hai lần trăng non, dao động quanh 29,53 ngày; một chuỗi tám tháng Chạp thiếu liên tiếp là kết quả của nhịp ấy, không mang ý nghĩa gì về tốt xấu. Chi tiết riêng cho Tết 2027 có ở bài Tết 2027 vào ngày nào.

Sau giao thừa: xông đất, xuất hành, hái lộc

Ngay sau giao thừa là một chuỗi tục đầu năm:

• Xông đất: người đầu tiên bước vào nhà sau giao thừa; nhiều nhà chọn người hợp tuổi (xem tuổi xông đất 2027).
• Xuất hành: lần đầu ra khỏi nhà trong năm mới, chọn giờ, chọn hướng (xem giờ xuất hành Tết 2027).
• Hái lộc: bẻ một cành non ở đình chùa mang về, ý mang sức sống mùa xuân vào nhà. Ngày nay nhiều chùa khuyên xin lộc giấy thay vì bẻ cành để giữ cây.

Sách cổ nói gì

Dịch: Người làng làm lễ na, ngài mặc triều phục đứng ở bậc thềm phía đông. — Luận Ngữ, Hương Đảng

Bình: lễ xua dịch của dân làng được Khổng Tử đối xử bằng lễ phục trang trọng. Một nghi lễ dân gian được tôn trọng như một việc chung của cộng đồng: đó cũng là tinh thần của đêm giao thừa.

Chu Lễ, Phương Tướng thị, đại ý: đội da gấu, mặt nạ bốn mắt vàng, áo đen xiêm đỏ, cầm giáo mộc, dẫn trăm người theo mùa làm lễ na, lục soát trong nhà để đuổi dịch bệnh. — Chu Lễ, Hạ Quan

Đọc cho đúng mức

• Giờ chuyển năm theo lịch là 0 giờ ngày mùng Một theo giờ Việt Nam; các thời khắc khác thuộc các hệ khác, không hệ nào sai.
• Các tục cúng giao thừa có nhiều dạng theo vùng; không có một mâm lễ hay một bài khấn "chuẩn" duy nhất.
• Tháng Chạp thiếu hay đủ là kết quả tính lịch, không ảnh hưởng tốt xấu của năm.

Việc nên làm

• Năm Bính Ngọ sang Đinh Mùi: sắp xếp tất niên vào chiều thứ Sáu 5/2/2027, vì năm nay không có ngày 30.
• Cả nhà quây quần trước giao thừa; trẻ nhỏ có thể nghe kể về lễ na, về tiếng pháo tre ngày xưa, để hiểu vì sao có đêm này.
• Muốn xem ngày giờ chi tiết của đêm giao thừa và mùng Một, dùng công cụ lịch âm.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Chu Lễ — Hạ Quan, Phương Tướng thị (đại ý).
• Luận Ngữ — Hương Đảng (trích nguyên văn).
• Tông Lẫm — Kinh Sở Tuế Thời Ký (đại ý, tục đốt tre, gỗ đào).
• Trăng non tháng Giêng 2027 và Lập Xuân 2027 tính bằng PyEphem (VSOP87, giờ UTC+7); độ dài tháng Chạp các năm 2024 – 2033 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.