Rằm tháng Bảy: Vu Lan của nhà Phật và "xá tội vong nhân" của Đạo giáo, hai lễ khác gốc trùng một ngày

Rằm tháng Bảy âm lịch là ngày hai lễ khác gốc trùng nhau: lễ Vu Lan của Phật giáo, ngày báo hiếu cha mẹ theo tích Mục Kiền Liên cứu mẹ trong kinh Vu Lan Bồn, và Tết Trung Nguyên của Đạo giáo, ngày Địa Quan "xá tội". Ở Việt Nam, hai lớp nhập làm một thành ngày vừa báo hiếu vừa "xá tội vong nhân". Năm 2027, rằm tháng Bảy là thứ Hai 16/8/2027.

Lớp thứ nhất: Vu Lan và tích Mục Kiền Liên

Kinh Vu Lan Bồn, theo truyền thống do Trúc Pháp Hộ dịch sang chữ Hán đời Tây Tấn, kể đại ý:

• Tôn giả Mục Kiền Liên, một trong các đại đệ tử của Phật, vừa đắc thần thông, muốn báo ơn cha mẹ. Ông dùng mắt thần nhìn khắp, thấy mẹ đã mất bị đoạ làm ngạ quỷ, đói khát, gầy trơ xương.
• Ông bưng bát cơm dâng mẹ; cơm chưa vào miệng đã hoá than lửa. Ông khóc, về bạch Phật.
• Phật dạy: tội của mẹ ông nặng, một mình sức ông không cứu được; phải nhờ uy lực của chư Tăng mười phương. Ngày rằm tháng Bảy, là ngày chư Tăng mãn mùa an cư ba tháng, làm lễ Tự Tứ (tự nói lỗi của mình trước đại chúng), hãy sắm trăm vị cơm, quả, đồ dùng đặt trong bồn, cúng dường chư Tăng; nhờ công đức ấy mà cha mẹ hiện tại được sống lâu, cha mẹ bảy đời được thoát khổ.
• Mẹ Mục Kiền Liên nhờ đó thoát kiếp ngạ quỷ. Phật dạy thêm: người con có hiếu, năm nào cũng nên làm lễ Vu Lan Bồn vào ngày này.

Ba điểm cần đọc kỹ:

1. Cốt lõi là báo hiếu, không phải cúng ma. Lễ vật được dâng cho chư Tăng, công đức hồi hướng cho cha mẹ.
2. Ngày rằm tháng Bảy được chọn vì lịch tu của Tăng đoàn: đó là ngày kết thúc ba tháng an cư mùa mưa, ngày Tự Tứ. Ngày lễ đi ra từ nhịp sống của người tu, không từ thiên văn hay số học.
3. Tên người mẹ "bà Thanh Đề" mà người Việt quen gọi không có trong bản kinh; nó đến từ các truyện kể, tuồng tích đời sau (như các bản "Mục Liên cứu mẹ" ở Trung Hoa, Việt Nam).

Chữ "Vu Lan" thường được giải là phiên âm của tiếng Phạn ullambana, nghĩa là "treo ngược", ví nỗi khổ của người bị đoạ như bị treo ngược. Cách giải này phổ biến nhưng giới ngữ văn học còn tranh luận về gốc chữ. Một số nhà nghiên cứu cũng cho rằng kinh Vu Lan Bồn có thể được soạn hoặc biên tập lại ở Trung Hoa, vì nó hợp quá khéo với đạo hiếu của Nho giáo. Đó là chỗ để mở; với người theo Phật, giá trị của kinh nằm ở lời dạy báo hiếu.

Lớp thứ hai: Trung Nguyên, Địa Quan xá tội

Đạo giáo có ba ngày rằm lớn gọi là Tam Nguyên: Thượng Nguyên rằm tháng Giêng (Thiên Quan ban phúc), Trung Nguyên rằm tháng Bảy (Địa Quan xá tội), Hạ Nguyên rằm tháng Mười (Thuỷ Quan giải ách). Gốc của Tam Quan là nghi thức "ba bức thư" sám hối của đạo Ngũ Đấu Mễ cuối đời Đông Hán, đã kể kỹ ở bài Tam Nguyên Đạo giáo.

Trong lớp này, rằm tháng Bảy là ngày Địa Quan, vị cai quản cõi đất và cõi âm, mở cửa xét tha tội cho các vong hồn. Từ đó có ý "xá tội vong nhân" (tha tội cho người đã mất) và tục cúng thí thực cho các vong không nơi nương tựa, mà dân gian gọi là cúng cô hồn.

Vì sao hai lễ nhập vào một ngày

Hai lễ trùng ngày không phải do ai sắp đặt, mà do hai lịch tôn giáo tình cờ cùng chọn rằm tháng Bảy: Phật giáo chọn theo ngày Tự Tứ cuối mùa an cư, Đạo giáo chọn theo hệ Tam Nguyên. Ở Trung Hoa, từ đời Nam Bắc triều, lễ Vu Lan Bồn đã được triều đình tổ chức (sử thường nhắc Lương Vũ Đế làm lễ năm 538), và từ đời Đường, Vu Lan và Trung Nguyên đã được dân gian cử hành chung.

Người Việt nhận cả hai lớp, rồi hoà chúng theo cách rất riêng:

Ở Việt Nam, Phật giáo có ảnh hưởng sâu nên lớp báo hiếu nổi lên trên. Cả tháng Bảy âm lịch được gọi là "mùa Vu Lan", các chùa tổ chức lễ suốt tháng, không chỉ đúng ngày rằm.

Bông hồng cài áo: một tục rất Việt và rất mới

Một nghi thức mà nhiều người tưởng có từ xưa thật ra mới khoảng sáu mươi năm tuổi: cài bông hồng lên áo trong mùa Vu Lan. Hoa hồng đỏ cho người còn mẹ, hoa hồng trắng cho người đã mất mẹ.

Tục này phổ biến ở Việt Nam sau bài tuỳ bút "Bông hồng cài áo" của thiền sư Thích Nhất Hạnh viết năm 1962, kể lại một trải nghiệm ông gặp khi ở Nhật Bản. Bài viết được đọc rộng rãi, rồi được phổ nhạc, và nghi thức cài hoa trở thành phần quen thuộc nhất của lễ Vu Lan ở các chùa Việt. Đây là ví dụ hay về việc một lễ cổ được người đời nay thêm vào một nghi thức mới mà vẫn đúng tinh thần gốc.

Rằm tháng Bảy các năm tới

Ngày tính bằng bộ máy âm lịch của site. Tháng Bảy âm lịch còn có ngày Thất Tịch (mùng 7, ngày Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau, mùa "mưa ngâu"); xem Thất Tịch. Mùng 1 tháng Bảy năm Đinh Mùi là thứ Hai 2/8/2027, mở đầu mùa Vu Lan.

Phần nghi thức cúng cô hồn, mâm lễ, bài khấn là phong tục từng nhà và thuộc các trang chuyên về nghi lễ; bài này chỉ bàn gốc tích và lịch.

Sách cổ nói gì

Kinh Vu Lan Bồn, đại ý: Mục Kiền Liên thấy mẹ đoạ làm ngạ quỷ, dâng cơm thì cơm hoá lửa; Phật dạy ngày rằm tháng Bảy, ngày chư Tăng tự tứ, hãy sắm trăm vị đặt trong bồn cúng dường Tăng mười phương, nhờ đó cha mẹ hiện tại sống lâu, cha mẹ bảy đời thoát khổ; người con hiếu năm nào cũng nên làm như vậy. — Phật thuyết Vu Lan Bồn kinh

Bình: kinh đặt lòng hiếu trong một cộng đồng: một người con, dù có thần thông như Mục Kiền Liên, cũng không tự mình cứu được mẹ; phải nhờ đến công đức chung. Ý ấy gần với cách người Việt làm giỗ, làm rằm: việc hiếu là việc của cả nhà, cả họ, không của riêng ai (xem thờ cúng tổ tiên).

Tam Quốc Chí, chú dẫn Điển Lược, đại ý: người bệnh viết lời nhận lỗi thành ba bản, một dâng lên núi cho Trời, một chôn xuống đất cho Đất, một thả xuống nước cho Nước. — Bùi Tùng Chi chú Tam Quốc Chí

Bình: "Địa Quan xá tội" của rằm tháng Bảy bắt nguồn từ bản thư thứ hai, bản chôn xuống đất. Gốc của nó là nhận lỗi, không phải cúng nhiều.

Đọc cho đúng mức

• Vu Lan và Trung Nguyên là hai lễ khác gốc; việc trùng ngày là do hai lịch tôn giáo cùng chọn rằm tháng Bảy.
• Nguồn gốc kinh Vu Lan Bồn (dịch từ Phạn hay soạn ở Trung Hoa) và nghĩa gốc của chữ "Vu Lan" còn được tranh luận; chúng tôi ghi cả hai mặt.
• "Tháng cô hồn" là cách gọi dân gian; không có kinh điển nào nói tháng Bảy là tháng xấu để kiêng mọi việc. Những lời doạ "tháng Bảy không được mua nhà, không được cưới" là tục kiêng, không phải giáo lý.
• Năm 1962 của bài "Bông hồng cài áo" là năm thường được ghi; nghi thức lan rộng dần trong nhiều năm sau đó.

Việc nên làm

• Năm 2027, ghi lịch thứ Hai 16/8 cho rằm tháng Bảy; nếu bận, có thể về thăm cha mẹ bất kỳ ngày nào trong tháng Bảy âm lịch, đúng tinh thần "mùa Vu Lan".
• Thay vì chỉ cài hoa, dành một buổi gọi điện, ăn cơm, hỏi chuyện cha mẹ: lời kinh nhắc chuyện báo hiếu cho cha mẹ hiện tại trước.
• Kể cho trẻ nhỏ tích Mục Kiền Liên như một câu chuyện về lòng thương mẹ và về việc nhờ người khác giúp khi mình không đủ sức.
• Đọc thêm Tam Nguyên Đạo giáo và Đạo giáo ở Việt Nam để hiểu lớp "xá tội vong nhân".

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Phật thuyết Vu Lan Bồn kinh (tương truyền Trúc Pháp Hộ dịch), đại ý.
• Trần Thọ — Tam Quốc Chí, Trương Lỗ truyện; Bùi Tùng Chi chú dẫn Điển Lược (đại ý, nghi thức tam quan thủ thư).
• Thích Nhất Hạnh — Bông hồng cài áo (1962), đại ý.
• Ngày rằm tháng Bảy năm 2026, 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com.