Tết Trung Thu: trăng rằm tháng Tám, đèn ông sao và tục trông trăng đoán mùa của nhà nông

Tết Trung Thu là ngày rằm tháng Tám âm lịch, giữa mùa thu. Trung Thu năm Đinh Mùi rơi vào thứ Tư 15/9/2027. Người Việt rước đèn ông sao, phá cỗ, ngắm trăng; nhà nông xưa còn trông màu trăng, độ trong của trời đêm ấy để đoán mùa lúa năm sau. Ở Việt Nam, Trung Thu dần thành tết của thiếu nhi.

Bài này đi qua ba lớp của Trung Thu: lớp thiên văn (trăng đêm rằm có tròn nhất không), lớp nông lịch (trông trăng đoán mùa) và lớp phong tục (đèn, cỗ, chị Hằng chú Cuội). Mỗi lớp có những chỗ người ta hay nói theo thói quen mà ít khi kiểm lại.

Chữ "Trung Thu" và lễ trăng thời cổ

Theo âm lịch, mùa thu gồm tháng Bảy, tháng Tám, tháng Chín. Tháng Tám là tháng giữa thu (trọng thu), và ngày rằm là giữa tháng. Trung Thu là điểm giữa của giữa mùa thu.

Chữ "trung thu" có mặt rất sớm. Chu Lễ, ở chức quan coi việc thổi sáo và đánh trống đất, chép đại ý: giữa xuân thì ban ngày đánh trống để đón khí nóng, giữa thu thì ban đêm làm như thế để đón khí lạnh. Ở đây "trung thu" còn chỉ thời điểm trong năm, chưa phải một ngày lễ. Các sách lễ cũng chép việc thiên tử tế mặt trời vào mùa xuân, tế mặt trăng vào mùa thu.

Phải tới đời Đường, Tống, đêm rằm tháng Tám mới thành ngày hội dân gian với thơ ngắm trăng, chợ đêm, bánh trăng. Các truyện Đường Minh Hoàng lên cung trăng, Hằng Nga uống thuốc tiên đều được kể quanh đêm ấy, nhưng đó là lớp truyện gắn vào lễ, không phải gốc của lễ.

Trăng đêm rằm có tròn nhất không

Câu trả lời ngắn: thường là không hẳn. Âm lịch lấy ngày có sóc (trăng non) làm mùng Một (xem mùng Một và rằm: sóc, vọng); từ sóc đến vọng (trăng tròn) trung bình khoảng 14,8 ngày, dao động từ 13,9 đến 15,6 ngày tuỳ quỹ đạo. Vì mùng Một đã là ngày có trăng non, nên trăng tròn thật hay rơi vào ngày 15, 16, có khi 17.

Đếm thử 372 lần trăng tròn từ năm 2000 đến 2029 theo giờ Việt Nam, đổi sang âm lịch bằng bộ máy của site:

Câu "trăng rằm mười sáu trăng treo" của dân gian vì thế có cơ sở: ngày 16 mới là ngày trăng tròn thường gặp nhất. Hai mùa Trung Thu gần nhất đều như vậy:

Mắt thường không phân biệt được: tối 15/9/2027, khoảng 8 giờ tối, mặt trăng đã sáng khoảng 99,8% mặt đĩa. Nhưng nếu muốn chụp ảnh trăng tròn "đúng nghĩa thiên văn", tối 16 thường là lựa chọn tốt hơn.

Trăng mùa gặt ở Việt Nam yếu hơn phương Bắc

Sách phương Tây gọi trăng tròn gần Thu Phân (xem sáu tiết mùa thu) là "trăng mùa gặt": quanh thời điểm này, mỗi đêm trăng mọc muộn hơn đêm trước rất ít, nên nhiều đêm liền có trăng sáng ngay từ chập tối cho người gặt. Tính cho mùa Trung Thu 2027, ở vĩ độ Bắc Kinh trăng mọc muộn thêm chỉ khoảng 21 phút mỗi đêm; ở Hà Nội khoảng 32 phút; ở TP. Hồ Chí Minh khoảng 36 phút. So với tháng Ba, khi mỗi đêm trăng mọc muộn thêm khoảng 60 phút ở Hà Nội, khác biệt vẫn rõ, nhưng càng gần xích đạo thì hiện tượng càng mờ. Đây là một chỗ mà sách vở Trung Hoa, Âu Mỹ về "trăng thu" không áp nguyên được cho Việt Nam.

"Muốn ăn lúa tháng Năm, trông trăng rằm tháng Tám"

Câu ca dao này là lý do nhà nông xưa quan tâm đến Trung Thu hơn cả trẻ con. "Lúa tháng Năm" là lúa vụ chiêm ở đồng bằng Bắc Bộ: cấy cuối năm âm lịch, gặt vào tháng Năm năm sau. Đêm rằm tháng Tám, người ta nhìn trời để đoán vụ ấy được hay mất.

Các sách phong tục ghi những cách xem phổ biến, đại ý:

• Trăng màu vàng: năm tới được mùa, tằm tơ tốt.
• Trăng màu xanh hoặc lục: năm tới có thiên tai, mất mùa.
• Trăng màu cam, trời trong: năm thuận, đất nước yên.
• Đêm rằm trời quang, trăng sáng rõ được coi là điềm tốt cho vụ chiêm; có mây che, mưa thì lo.

Giải thích theo lối nhà nông: tháng Tám là cuối mùa mưa bão ở miền Bắc. Đêm rằm trời trong cho thấy mùa mưa đang khép lại đúng nhịp, ruộng sẽ có thời gian rút nước, làm đất cho vụ đông xuân. Trời còn mây mù, mưa dầm vào giữa thu là dấu hiệu thời tiết chưa ổn, có thể có bão muộn, lụt muộn.

Màu trăng thì có lời giải vật lý đơn giản hơn: trăng mới mọc, còn thấp gần chân trời thì ánh sáng đi qua lớp không khí dày, ánh xanh bị tán xạ đi nhiều, nên trăng ngả vàng, cam; không khí nhiều bụi, khói, hơi nước thì trăng càng đỏ. Trăng "xanh" thật sự rất hiếm, thường là ảo giác màu khi nhìn qua mây mỏng. Nghĩa là màu trăng nói về không khí đêm ấy nhiều hơn là về mùa màng năm sau. Các mốc khác của lịch nông vụ, từ lễ Hạ Điền, Thượng Điền đến Tết cơm mới tháng Mười, cho thấy người xưa gắn lễ với mùa vụ chặt chẽ thế nào.

Trung Thu của người Việt: từ phủ chúa đến tết thiếu nhi

Đèn, lân và phá cỗ

Phạm Đình Hổ trong Vũ Trung Tuỳ Bút có một mục riêng tên "Đêm rằm tháng tám": đêm Trung Thu năm Kỷ Mùi (1799), ông cùng bạn ngồi pha trà ở một quán vắng trên gò làng, nhìn xa thấy người các làng ven sông Nhuệ đốt pháo thăng thiên. Không đèn lồng, không mâm cỗ, chỉ trăng, trà và chuyện trò: Trung Thu của một nhà Nho cuối thế kỷ mười tám khác xa ngày hội trẻ con hôm nay. Ở làng quê và phố thị về sau, các thứ quen thuộc của Trung Thu gồm:

• Đèn ông sao năm cánh bằng tre dán giấy bóng màu, trẻ con rước khắp xóm.
• Đèn kéo quân: lồng đèn có một vòng hình người ngựa cắt giấy, hơi nóng của ngọn nến làm cánh quạt quay, bóng hình in lên vách giấy chạy vòng tròn. Đây là một món đồ chơi khoa học thật sự, dùng dòng khí nóng bốc lên làm động cơ.
• Múa lân, múa sư tử với trống, đầu lân, ông Địa.
• Cỗ Trung Thu: bánh nướng, bánh dẻo, hoa quả như bưởi, hồng, na; con giống bằng bột; trẻ con "phá cỗ" khi trăng lên.

Chị Hằng, chú Cuội và cây đa

Truyện chị Hằng (Hằng Nga) là truyện chung với Trung Hoa. Riêng chú Cuội ngồi gốc cây đa là truyện Việt: Cuội có cây đa chữa được bệnh, vì vợ tưới nước bẩn mà cây bay lên trời, Cuội níu rễ bay theo, từ đó ở luôn trên cung trăng. Cái bóng đen trên mặt trăng mà người Việt nhìn ra hình cây đa, người Trung Hoa nhìn ra thỏ giã thuốc, người Âu nhìn ra khuôn mặt người. Thật ra đó là các "biển" bazan trên mặt trăng, những đồng bằng dung nham đã nguội từ hàng tỷ năm trước.

Vì sao Trung Thu thành tết của trẻ em

Ở Trung Hoa, Trung Thu trước hết là lễ đoàn viên của cả gia đình. Ở Việt Nam, các thứ dành cho trẻ con (đèn, đồ chơi, phá cỗ) lấn dần, và từ giữa thế kỷ hai mươi, Trung Thu được gọi là Tết thiếu nhi; lá thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thiếu nhi nhân Trung Thu năm 1946 là một mốc hay được nhắc. Trung Thu ở Việt Nam vì thế mang hai lớp: lễ trăng của nhà nông và ngày hội của trẻ em.

Cùng một trăng, bốn cái tết

Sách cổ nói gì

Trăng sáng có từ bao giờ? Nâng chén hỏi trời xanh. … Chỉ mong người được lâu dài, nghìn dặm cùng chung một vầng trăng đẹp. — Tô Thức, Thuỷ Điệu Ca Đầu, viết đêm Trung Thu năm Bính Thìn (1076)

Bình: bài từ được viết khi Tô Thức xa em trai Tô Triệt. Câu cuối là lý do Trung Thu thành "lễ đoàn viên" trong văn hoá chữ Hán: người ở xa nhau không gặp được thì ít ra cùng nhìn một mặt trăng.

Đại ý từ Chu Lễ: giữa thu, ban đêm, quan coi nhạc thổi sáo, đánh trống đất để đón khí lạnh. Đây là một trong những lần sớm nhất chữ "trung thu" xuất hiện, và nó gắn với nhịp mùa chứ chưa gắn với bánh hay đèn.

Câu "Muốn ăn lúa tháng Năm, trông trăng rằm tháng Tám" là ca dao truyền miệng, có nơi nói "xem trăng" thay cho "trông trăng".

Đọc cho đúng mức

• Ngày Trung Thu là ngày lịch, không phải ngày thiên văn. Rằm tháng Tám không trùng đúng lúc trăng tròn nhất; năm 2026 và 2027 trăng tròn thật đều rơi vào ngày 16.
• Tục trông trăng đoán mùa là kinh nghiệm thời tiết địa phương, có lý khi đọc như dấu hiệu mùa mưa sắp dứt hay chưa. Nó không thay được dự báo khí hậu dài hạn; một đêm trời quang không nói được gì chắc về cả một vụ lúa sáu tháng sau.
• Màu trăng là chuyện không khí. Đừng đọc màu trăng như lời tiên tri về năm tới, càng không nên để nó quyết định chuyện làm ăn.
• Các truyện Hằng Nga, Đường Minh Hoàng, chú Cuội là truyện dân gian, có giá trị văn hoá, không phải sử liệu về nguồn gốc lễ.
• Bánh trung thu, đèn lồng kiểu hiện nay phần nhiều phổ biến ở Việt Nam từ thế kỷ hai mươi, qua giao lưu với người Hoa và đời sống đô thị. Nói "ông bà ta nghìn năm ăn bánh nướng" là chưa có căn cứ.

Việc nên làm

1. Ghi lịch: Trung Thu 2027 là tối thứ Tư 15/9/2027; muốn xem trăng tròn nhất, ra ngoài thêm tối 16/9.
2. Ngắm trăng lúc vừa mọc (khoảng 5 giờ rưỡi chiều ở Hà Nội tối 15/9/2027) để thấy trăng to, vàng sát chân trời, rồi xem lại lúc trăng lên cao để thấy màu đổi ra sao.
3. Làm với trẻ con một chiếc đèn ông sao hoặc đèn kéo quân và giải thích vì sao đèn quay: đó là một bài học vật lý nhỏ.
4. Kể cho trẻ cả truyện chú Cuội lẫn chuyện "biển" bazan trên mặt trăng, để trẻ biết truyện là truyện, trăng là trăng.
5. Muốn biết rằm các tháng khác rơi vào ngày nào, tra lịch âm của site.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Chu Lễ, Xuân Quan, chức Thược Chương (đại ý).
• Tô Thức, Thuỷ Điệu Ca Đầu, Bính Thìn trung thu (đối chiếu bản số hoá).
• Phạm Đình Hổ, Vũ Trung Tuỳ Bút, mục Đêm rằm tháng tám, bản dịch Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến (đại ý).
• Ca dao, tục ngữ nông lịch Bắc Bộ (truyền miệng).
• Ngày rằm tháng Tám 2026, 2027 và thống kê 372 lần trăng tròn 2000 – 2029 đổi sang âm lịch bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com; giờ trăng tròn, giờ trăng mọc tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Bắc Kinh tính bằng PyEphem.