Táng Thư của Quách Phác: văn bản gốc của chữ "phong thủy", trích, dịch và bình từng câu

Táng Thư là cuốn sách mỏng, chưa tới hai nghìn chữ Hán, bàn chuyện chọn đất chôn cất, truyền thống gán cho Quách Phác đời Tấn. Hai chữ "phong thủy" ra đời từ một câu trong sách. Bản đọc hôm nay là bản Ngô Trừng đời Nguyên chia ba thiên Nội, Ngoại, Tạp theo mức tin cậy; đọc kỹ thì sách bàn khí, hình và đất nhiều hơn bàn phương hướng.

Sách mỏng, ba lớp: Nội, Ngoại, Tạp

Bài kham dư là gì đã kể vì sao chữ "phong thủy" sinh ra từ Táng Thư và vì sao quyền tác giả của Quách Phác còn bỏ ngỏ. Bài này đi vào chính văn bản.

Đề yếu của Tứ Khố Toàn Thư ghi lại lịch sử bản sách khá rõ, đại ý: sách đến đời Tống mới xuất hiện; về sau giới phương thuật thi nhau thêm thắt, có lúc phình tới hai mươi thiên; Thái Nguyên Định chê là rườm, bỏ mười hai thiên, giữ tám; rồi Ngô Trừng lại cho rằng họ Thái chưa lọc hết, chọn phần thuần nhất làm Nội thiên, phần tinh thô lẫn nửa làm Ngoại thiên, phần thô đáng bỏ mà tạm giữ làm Tạp thiên.

Bản số hoá theo Tứ Khố cho thấy ba thiên rất ngắn: Nội thiên khoảng 700 chữ, Ngoại thiên khoảng 540 chữ, Tạp thiên khoảng 580 chữ. Cách chia này là một lời đánh giá văn bản học có từ đời Nguyên: chính người biên tập đã nói rằng không phải câu nào trong "Táng Thư" cũng đáng tin như nhau. Khi ai đó dẫn "Táng Thư nói…", câu hỏi đầu tiên nên là: câu ấy ở thiên nào.

Nội thiên: những câu mở đầu

Dịch: Chôn cất là nương vào sinh khí. Năm khí đi trong lòng đất, phát ra thì sinh muôn vật. Người nhận thân thể từ cha mẹ; hài cốt gốc được khí, thì phần thân để lại (con cháu) được che chở.

Ba câu này chứa trọn lý thuyết của sách:

1. Có một thứ khí đi trong đất. Đất không trơ; nó có dòng.
2. Khí ấy làm sống muôn vật. Cây mọc, lúa lên là dấu hiệu.
3. Người đã khuất và người sống nối nhau bằng khí cùng gốc. Cha mẹ và con cái chung "thể", nên hài cốt cha mẹ được khí tốt thì con cháu hưởng.

Câu thứ ba là chỗ sinh ra cả nghề âm trạch, và cũng là chỗ cần đọc tỉnh nhất. Sách không chứng minh nó; sách minh hoạ nó bằng hai hình ảnh:

Dịch: Cho nên núi đồng ở phía tây lở, chuông thiêng ở phía đông ngân theo. Cây nở hoa mùa xuân, hạt dẻ cất trong nhà cũng nảy mầm.

Lời chú đi kèm bản Tứ Khố kể điển tích: một ngày chuông ở cung Vị Ương nhà Hán tự kêu, Đông Phương Sóc đoán núi đồng ở đất Thục đã lở, ít lâu sau Thục tâu lên đúng như thế. Chuông đúc từ đồng của núi ấy nên "cảm ứng". Hình ảnh thứ hai cùng một lý: hạt dẻ đã hái về nhà, xa cây mẹ, mà mùa xuân vẫn nảy mầm cùng lúc cây mẹ ra hoa. Có bản chép "túc" (hạt kê) thay cho "lật" (hạt dẻ); bản Tứ Khố chép "lật" và lời chú giảng theo hạt dẻ.

Bình: đây là lập luận bằng loại suy, kiểu lập luận chính của tư tưởng Hán – Tấn về "đồng khí tương cầu". Nó cho biết người xưa nghĩ thế nào, không phải bằng chứng rằng mộ ảnh hưởng tới con cháu. Bài âm trạch là gì bàn tiếp cách người Việt hiểu niềm tin này.

Câu sinh ra chữ "phong thủy" và câu xếp hạng nước, gió

Dịch: Kinh nói: khí cưỡi gió thì tan, gặp nước làm ranh thì dừng. Người xưa gom cho khỏi tan, dẫn cho có chỗ dừng, nên gọi là phong thủy. Phép phong thủy, được nước là trên, giấu gió là thứ.

Hai chi tiết đáng để ý mà ít bài nhắc:

• Chữ "Kinh viết". Táng Thư tự dẫn một văn bản cũ hơn, gọi là "kinh". Trong bản Tứ Khố, cụm "Kinh viết" xuất hiện nhiều lần. Nghĩa là ngay khi Táng Thư được viết, đã có một kho câu "kinh" về đất mà nay không còn. Táng Thư không phải điểm khởi đầu, mà là chỗ những câu ấy được giữ lại.
• Nước xếp trên gió. Lời chú bản Tứ Khố giải: đất bằng không có núi che, nhưng có dòng nước vắt ngang chặn lại thì chẳng ngại trống trải, nên cả hai trường hợp đều "lấy được nước làm trên". Nói cách khác, sách coi việc khí dừng quan trọng hơn việc khí không bị thổi. Người học loan đầu hôm nay thường làm ngược: đếm núi trước, xem nước sau. Bài thủy pháp theo đúng thứ tự của sách.

Đất là thân của khí: câu ít người dẫn

Dịch: Đất là thân của khí, có đất mới có khí. Khí là mẹ của nước, có khí mới có nước.

Câu này cho thấy "khí" của Táng Thư không lơ lửng trong không trung. Nó đi theo đất, nên chỗ đất bị cắt đứt thì khí đứt. Từ đây sinh ra một loạt quy tắc rất cụ thể về chỗ không nên đặt mộ, ở mục sau.

Cũng trong Nội thiên có câu về độ sâu, và câu này hay bị nhớ ngược:

Dịch: Cho nên chôn ở chỗ khô cạn thì nên sâu, chôn ở chỗ bằng phẳng thì nên nông.

Lý của sách: chỗ khô thì khí đi sâu, phải đào xuống mới gặp; chỗ đất bằng ẩm thì khí đi nông, đào sâu là quá chỗ khí. Kèm theo là câu "Kinh viết: thiển thâm đắc thừa, phong thủy tự thành" — nông sâu mà nương đúng khí thì phong thủy tự thành. Lời chú bản Tứ Khố còn chê lối dùng cửu tinh để định số thước đào là sai. Một câu cổ thư mà đã phê phán một phép "lý khí" của thời mình.

Thế và hình: nghìn thước và trăm thước

Vẫn trong Nội thiên, sách chuyển từ khí sang dáng đất.

Dịch: Nghìn thước là thế, trăm thước là hình.

Dịch: Thế đi tới, hình dừng lại, ấy gọi là khí trọn; đất có khí trọn thì táng ở chỗ nó dừng.

Đây là cặp khái niệm then chốt của toàn bộ phép loan đầu về sau. Thế là dáng dãy núi nhìn từ xa, cả nghìn thước, cho biết khí từ đâu tới. Hình là dáng gò đất gần, chỉ trăm thước, cho biết khí dừng ở đâu. Lời chú bản Tứ Khố giảng: nghìn thước nói cái thế tới xa của một nhánh núi, trăm thước nói cái hình gần của một huyệt. Câu "nghìn thước là thế" còn được nhắc lại ở Tạp thiên, dấu hiệu cho thấy các thiên vốn chép lẫn vào nhau trước khi được tách.

Nội thiên khép đoạn này bằng câu "tứ thế triều minh, ngũ hại bất thân": bốn thế chầu về rõ ràng, năm hại không đến gần. Bốn thế là bốn phía quanh huyệt, về sau được gọi bằng tên bốn linh Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ (bài tứ linh). Năm hại thì lời chú nối thẳng với đoạn năm thứ núi dưới đây.

Năm thứ núi không nên táng

Lời chú bản Tứ Khố giải "năm hại" chính là năm thứ núi mà Nội thiên kể ở đoạn này: trọc, đứt, đá, độc, quá.

Bảng này có lẽ là phần dễ kiểm chứng nhất của Táng Thư hôm nay. Đọc bằng con mắt kỹ thuật: núi trọc thường xói mòn, núi đá khó đào và khó thoát nước, sườn đang dốc thì sạt lở, đồi trơ trọi hứng gió. Những điều người xưa diễn bằng chữ "khí" trùng khá nhiều với tiêu chí chọn đất ổn định ngày nay. Bài chọn đất đặt mộ đặt bảng này cạnh tiêu chí nghĩa trang hiện đại.

Ngoại thiên và Tạp thiên: phần người biên tập tin ít hơn

Ngoại thiên là nơi có câu tả dáng bốn linh hay được chép trên cửa nhà thờ họ: Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước múa lượn, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ nằm phục. Ngoại thiên cũng có câu "thừa Kim, tướng Thủy, huyệt Thổ, ấn Mộc", một lối gọi tên các phần của huyệt theo ngũ hành mà lời chú phải mượn sách khác (Thần Bảo Kinh) mới giảng được. Tức là ngay người chú cũng không tìm được lời giải trong chính Táng Thư.

Tạp thiên mở bằng câu: phép xem núi, thế là khó nhất, hình là thứ hai, phương là thứ ba. Thứ tự này đáng nhớ: Táng Thư đặt phương hướng, thứ mà phần lớn sách phong thủy phổ thông ngày nay bàn nhiều nhất, xuống cuối. Tạp thiên cũng chép câu:

Dịch: Kinh nói: đất có bốn thế, khí theo tám phương.

Lời chú bản Tứ Khố ghi một cách giải: bốn thế là bốn chi Dần, Thân, Tỵ, Hợi, tám phương là tám quẻ Chấn, Ly, Khảm, Đoài, Càn, Khôn, Cấn, Tốn. Một câu vốn nói hình thế đã bị người đời sau kéo sang lý khí, và người chú cũng ghi lại cách hiểu đơn giản hơn: bốn thế chỉ là bốn linh, tám phương chỉ là bốn chính bốn góc.

Ngô Trừng xếp những đoạn này ra ngoài Nội thiên, tức phần "lẫn thô" và "thô, đáng bỏ mà tạm giữ". Người đọc hôm nay không nhất thiết đồng ý với ông, nhưng nên biết rằng một học giả đời Nguyên đã đánh giá chúng thấp hơn.

Sách cổ nói gì

Dịch: Kinh nói: hình dừng thì khí tụ, hoá sinh muôn vật, ấy là đất hạng trên. — Táng Thư, Nội thiên

Bình: tiêu chuẩn "đất hạng trên" của Táng Thư là đất nuôi được sự sống: khí tụ thì cây cỏ tốt, muôn vật sinh. Không có câu nào nói đất tốt là đất "làm con cháu giàu". Lời hứa ấy là của người đời sau thêm vào khi phong thủy thành nghề kiếm sống.

Dịch: Chôn cất là nương vào sinh khí. — Táng Thư, Nội thiên, câu mở đầu

Bình: chữ "thừa" là cưỡi, là nương theo, không phải "tạo ra". Người chọn đất không tạo khí; họ chỉ tìm chỗ khí đã có.

Đọc cho đúng mức

• Quyền tác giả của Quách Phác chưa được sử liệu xác nhận; đề yếu Tứ Khố nói sách đến đời Tống mới xuất hiện.
• Văn bản ta có đã qua hai lần lọc (Thái Nguyên Định, Ngô Trừng). Không còn bản trước đời Tống để so.
• Thuyết "hài cốt được khí, con cháu được che chở" là niềm tin, lập luận bằng loại suy; không có nghiên cứu nào xác nhận mộ phần quyết định đời sống con cháu.
• Những tiêu chí về đất (núi trọc, núi đá, núi đứt) có giá trị thực hành về địa chất và thoát nước, nhưng là do trùng hợp với kinh nghiệm, không phải vì lý thuyết khí đã được chứng minh.

Việc nên làm

• Đọc Nội thiên trọn một lần, chỉ khoảng bảy trăm chữ; đánh dấu những câu mở bằng "Kinh viết" để thấy lớp văn bản cũ hơn.
• Khi nghe dẫn một câu "Táng Thư", hỏi câu ấy ở Nội, Ngoại hay Tạp thiên.
• Gia đình đang chọn đất mộ: dùng bảng năm thứ núi như một danh sách kiểm tra địa hình (đất có cỏ cây, không đá trơ, không sườn đang trượt), rồi mới bàn hướng.
• Đọc tiếp bài Hám Long Kinh để thấy phép "thế" của Táng Thư được triển khai thành chín dạng núi.

Nguồn tham khảo

• Táng Thư, bản Tứ Khố Toàn Thư (đề Quách Phác soạn): Nội thiên, Ngoại thiên, Tạp thiên — nguyên văn đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán; lời chú đi kèm bản này (dẫn đại ý).
• Tứ Khố Toàn Thư Tổng Mục — đề yếu sách Táng Thư: lịch sử hai mươi thiên, Thái Nguyên Định giữ tám thiên, Ngô Trừng chia ba thiên (đại ý).
• Tấn Thư — truyện Quách Phác (đại ý, qua bài kham dư là gì).