Nhà phố mặt tiền 4 mét: những gì cổ thư nói được, những gì không nói được, và phần phải tự quy đổi

Cổ thư phong thủy viết cho ngôi nhà có sân, có tường bao, có nhiều dãy quanh sân. Nhà phố mặt tiền 4 mét sâu 18 mét không có thứ nào trong số đó. Một số phép áp được gần nguyên vẹn (cửa, giếng trời như minh đường trong, năm hư năm thực của Hoàng Đế Trạch Kinh); một số phải quy đổi (tứ linh, chia tám phương); một số nên bỏ.

Ngôi nhà trong sách trông thế nào

Khi Hoàng Đế Trạch Kinh hay Dương Trạch Tam Yếu nói "nhà", chúng tả một khu: tường bao kín, cổng vào, sân giữa, các dãy nhà quây quanh, dãy chính cao nhất ở phía sau. Kiểu tứ hợp viện Bắc Kinh là ví dụ quen thuộc: nhà tọa Bắc hướng Nam, nhưng cổng không mở chính giữa mà mở ở góc Đông Nam, theo mô tả phổ biến là đúng phép "Khảm trạch Tốn môn" của Bát Trạch.

Nhận ra khoảng cách này là bước đầu để đọc sách cho đúng: mọi câu trong sách đều phải hỏi lại "câu này viết cho khu nhà có sân, áp sang nhà ống thì thành gì".

Phần áp được gần nguyên vẹn

Cửa là khí khẩu. Dương Trạch Tam Yếu đặt cửa lên đầu ba điều cốt yếu. Với nhà phố, điều này còn rõ hơn: cả mặt tiền là cửa, là lối duy nhất của người, gió, ánh sáng. Cách chọn khí khẩu khi nhà có cửa cuốn, cửa hông ở bài khí khẩu.

Giếng trời là minh đường trong. Sân giữa của nhà xưa là nơi khí tụ, nước mưa đổ về, ánh sáng lọt xuống. Nhà ống không có sân, nhưng có giếng trời làm đúng ba việc ấy. Bài giếng trời đi sâu vào phần này.

Năm hư, năm thực. Hoàng Đế Trạch Kinh có một đoạn nổi tiếng chia nhà thành năm điều "hư" (làm nhà suy) và năm điều "thực" (làm nhà thịnh). Đặt cạnh nhà phố 4 mét, chúng khớp bất ngờ:

Đọc hôm nay, năm hư năm thực là bảng kiểm về mật độ sử dụng và sự kín đáo: nhà có người ở đều, có ranh giới rõ, cửa vừa phải thì khí "thực"; nhà bỏ trống, mở toang, phòng bỏ không thì khí "hư". Nhà ống, xét theo bảng này, có nhiều điểm thực hơn người ta tưởng.

Phần phải quy đổi

Tứ linh. Thanh Long, Bạch Hổ trong sách là núi hai bên huyệt. Nhà phố không có núi, chỉ có hai nhà hàng xóm sát tường. Quy đổi hợp lý: nhìn từ trong nhà ra mặt tiền, nhà bên trái là "Long", bên phải là "Hổ". Hai nhà bên cao ngang mình là thế cân; một bên vọt lên mười tầng, một bên thấp một tầng là thế lệch, ảnh hưởng thật tới ánh sáng và gió hai bên. Chuyện "Long cao Hổ thấp" nên hiểu ở mức đó (bài tứ linh).

Chia tám phương. Đây là chỗ nhà ống làm khó phép Bát Trạch nhất. Chúng tôi tính diện tích cho một nhà 4 x 18 mét quay về Nam, chia quạt 45 độ từ tâm nhà:

Phương Đông và Tây chỉ còn hai mảnh tam giác nhỏ sát tường hông, mỗi mảnh chưa tới 2 mét vuông. Nói "phòng ngủ ở phương Đông" trong nhà ống gần như vô nghĩa. Thực tế nhà ống chỉ có trước, sau, và bốn góc nhỏ. Bài nhà ống Huyền Không bàn ba cách chia cung và vì sao nên dùng cả hai cách để kiểm.

"Chủ". Trong sách, chủ là dãy chính cao nhất. Trong nhà ống mọi tầng cùng diện tích, nên "chủ" được hiểu là phòng ngủ của người trụ cột. Đây là cách quy đổi các thầy hiện nay dùng phổ biến, không phải câu chữ của sách (bài Dương Trạch Tam Yếu).

Phần nên bỏ

• "Nhà ống như hình quan tài". Lời truyền này không có trong cổ thư nào chúng tôi biết. Nó là liên tưởng hình dạng. Nhà ống là lời giải của phố thương mại đông đúc châu Á suốt hàng trăm năm, từ phố cổ Hội An tới Hà Nội.
• Phép cổng lệch, cổng góc. Nhà phố cửa chiếm cả mặt tiền; đòi "mở cổng ở góc Tốn" là áp phép tứ hợp viện vào chỗ không có tường bao.
• Phân phòng theo dãy. Các bảng xếp "dãy Đông cho con trưởng, dãy Tây cho con gái" giả định nhà có nhiều dãy; nhà ống chỉ có tầng.

Nở hậu, thóp hậu: câu dân gian có lý ở đâu

Người Việt hay nói đất "nở hậu" (phía sau rộng hơn phía trước) là tốt, "thóp hậu" (phía sau hẹp lại) là xấu. Câu này không thấy trong các sách trạch kinh cổ chúng tôi đối chiếu; nó là tập quán. Nhưng nó có lý thực tế: đất nở hậu thì phần sau, nơi ở yên tĩnh nhất, rộng rãi; mặt tiền hẹp thì thuế, phí theo mặt tiền thường thấp hơn. Đất thóp hậu thì phòng sau tam giác, khó bày biện. Đọc như lời khuyên về công năng, không như lời đoán.

Sách cổ nói gì

Hoàng Đế Trạch Kinh, đoạn ngũ hư ngũ thực, đại ý: nhà lớn người ít là một hư; cửa lớn trong nhỏ là hai hư; tường bao không kín là ba hư; giếng, bếp không đúng chỗ là bốn hư; đất rộng nhà ít, sân trống quá là năm hư. Nhà nhỏ người đông là một thực; nhà lớn cửa nhỏ là hai thực; tường bao trọn vẹn là ba thực; nhà nhỏ mà gia súc nhiều là bốn thực; rãnh nước chảy về Đông Nam là năm thực. — Hoàng Đế Trạch Kinh (dẫn đại ý)

Bình: đoạn này khác hẳn phần lớn sách phong thủy ở chỗ nó không nói hướng. Bốn trong năm điều thực là chuyện mật độ, ranh giới, tỉ lệ; chỉ điều cuối nói phương (rãnh nước về Đông Nam, hợp với địa hình đồng bằng Trung Hoa dốc về biển Đông). Đó là phần sách cổ dễ dùng nhất cho nhà phố hôm nay.

Đọc cho đúng mức

• Đoạn ngũ hư ngũ thực dẫn đại ý theo bản lưu hành Hoàng Đế Trạch Kinh; chưa đối chiếu nguyên văn từng chữ.
• Cách quy đổi Long Hổ thành nhà hàng xóm, "chủ" thành phòng ngủ chính là cách hiểu của người làm nghề hiện nay, không có trong sách.
• Bảng diện tích tám phương tính cho nhà chữ nhật 4 x 18 mét, tâm ở giao hai đường chéo; nhà méo, có tầng đua ra thì số khác.
• Mọi lời đoán gắn với nhà ống (hưng, suy) là quan niệm; phần kiểm được là ánh sáng, gió, nhiệt, cách sử dụng không gian.

Việc nên làm

• Vẽ mặt bằng nhà mình đúng tỉ lệ, chia quạt 45 độ từ tâm để thấy phương nào thật sự có diện tích, phương nào chỉ là mảnh nhỏ.
• Dùng bảng năm hư năm thực như bảng kiểm: tầng nào bỏ trống, phòng nào không ai dùng, bếp có thông gió không.
• Quan sát hai nhà bên: chênh tầng nhiều thì tính tới ánh sáng, chống thấm tường chung trước chuyện Long Hổ.
• Nếu đang xây hoặc sửa: ưu tiên giếng trời, cầu thang thông gió; đó là "minh đường" và "đường khí" của nhà ống.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Trạch Kinh — đoạn ngũ hư, ngũ thực (dẫn đại ý theo bản lưu hành).
• Dương Trạch Tam Yếu (gắn tên Triệu Cửu Phong) — cửa, chủ, bếp (đại ý).
• Bảng diện tích tám phương cho nhà 4 x 18 mét: tính số học theo phép chia quạt 45 độ từ tâm nhà.