Tám quẻ đơn (bát quái): tượng, tính, người trong nhà, bộ phận cơ thể, phương vị

Tám quẻ đơn là tám cách xếp ba hào âm dương: Càn, Đoài, Ly, Chấn, Tốn, Khảm, Cấn, Khôn. Mỗi quẻ có một tượng thiên nhiên, một tính, một vai trong nhà, một bộ phận cơ thể, một phương vị. Gần như toàn bộ các nghĩa ấy lấy từ thiên Thuyết Quái của Chu Dịch; bảng dưới đây ghi rõ dòng nào của Thuyết Quái, dòng nào do đời sau thêm vào.

Mọi phép đoán trong trụ Bốc, từ đọc một quẻ kép đến Mai Hoa, Lục Hào, đều dựa trên bảng này. Thuộc nó là bước đầu, hiểu vì sao nó được xếp như vậy là bước thứ hai.

Vẽ và nhớ tám quẻ

Hào vẽ từ dưới lên. Vạch liền là dương, vạch đứt là âm. Chu Hy in ở đầu Chu Dịch Bản Nghĩa một bài tám câu để nhớ hình, gọi là Bát quái thủ tượng ca:

Càn ba vạch liền, Khôn sáu đoạn; Chấn như cái bát ngửa, Cấn như cái bát úp; Ly rỗng giữa, Khảm đặc giữa; Đoài khuyết trên, Tốn đứt dưới.

Cột "tính" là nguyên văn một câu Thuyết Quái: "Càn kiện dã, Khôn thuận dã, Chấn động dã, Tốn nhập dã, Khảm hãm dã, Ly lệ dã, Cấn chỉ dã, Đoài duyệt dã." Khi đọc một quẻ kép, tính của hai quẻ đơn thường quan trọng hơn tượng: quẻ Truân là Khảm trên Chấn dưới, "động ở trong hiểm", đó là gian nan buổi đầu.

Hãy để ý cột tính khớp với hình. Ly có hào âm kẹp giữa hai hào dương: cái mềm bám vào cái cứng, như lửa bám vào củi. Khảm thì ngược lại: một hào dương sa giữa hai hào âm, như người rơi xuống hố. Chấn có một hào dương nằm dưới hai hào âm, đang đẩy lên: động. Cấn có hào dương nằm trên cùng, chặn lại: dừng.

Người trong nhà: logic "cầu lần thứ mấy"

Thuyết Quái giải cột thứ hai bằng một câu rất gọn: Càn là trời nên gọi là cha, Khôn là đất nên gọi là mẹ; "Chấn nhất sách nhi đắc nam, cố vị chi trưởng nam", Chấn là lần cầu thứ nhất mà được con trai nên gọi là trưởng nam. Tốn là lần thứ nhất được con gái, Khảm lần thứ hai được trai, Ly lần thứ hai được gái, Cấn lần thứ ba được trai, Đoài lần thứ ba được gái.

"Cầu lần thứ mấy" chính là vị trí của hào lẻ loi. Ba quẻ con trai đều có đúng một hào dương: ở dưới cùng là Chấn, ở giữa là Khảm, ở trên cùng là Cấn. Ba quẻ con gái đều có đúng một hào âm, cũng đi từ dưới lên: Tốn, Ly, Đoài. Bạn không cần học thuộc cột này, chỉ cần nhìn hào nào đứng một mình.

Từ đây sinh ra một chỗ hay làm người mới rối: Chấn có hai hào âm, một hào dương, vậy mà là quẻ dương. Hệ Từ hạ đã hỏi đúng câu ấy: "Dương quái đa âm, âm quái đa dương, kỳ cố hà dã? Dương quái cơ, âm quái ngẫu." Quẻ dương nhiều hào âm, quẻ âm nhiều hào dương, vì sao? Vì quẻ dương lẻ, quẻ âm chẵn. Đếm nét: hào dương một nét, hào âm hai nét; Chấn có một cộng hai cộng hai là năm nét, số lẻ. Nói gọn: hào ít quyết định tính quẻ, cái hiếm là cái làm chủ.

Cột thân thể có một bẫy chữ: Càn là "thủ" chữ 首 (đầu), Cấn cũng là "thủ" nhưng chữ 手 (tay). Đọc qua bản phiên âm không có chữ Hán, hai dòng này rất dễ chép lẫn.

Phương vị: hai vòng bát quái

Vòng hậu thiên lấy từ chương "Đế xuất hồ Chấn" của Thuyết Quái: "Đế xuất hồ Chấn, tề hồ Tốn, tương kiến hồ Ly, trí dịch hồ Khôn, duyệt ngôn hồ Đoài, chiến hồ Càn, lao hồ Khảm, thành ngôn hồ Cấn." Muôn vật ra ở Chấn, đều đặn ở Tốn, thấy nhau ở Ly, được nuôi ở Khôn, vui ở Đoài, giao tranh ở Càn, mỏi ở Khảm, thành ở Cấn. Đó là một vòng năm, đi từ mùa xuân phía Đông theo chiều kim đồng hồ.

Một điều ít ai để ý: chương ấy ghi thẳng phương cho sáu quẻ (Chấn đông, Tốn đông nam, Ly nam, Càn tây bắc, Khảm chính bắc, Cấn đông bắc), nói Đoài là "chính thu", còn Khôn thì chỉ nói "Khôn dã giả, địa dã", không ghi hướng. Tây Nam của Khôn và Tây của Đoài là suy ra từ vị trí trong vòng. Phong thuỷ bát trạch, Huyền Không, Kỳ Môn đều dùng vòng này.

Vòng tiên thiên dựa trên một câu khác của Thuyết Quái: "Thiên địa định vị, sơn trạch thông khí, lôi phong tương bạc, thuỷ hoả bất tương xạ", trời đất định chỗ, núi đầm thông khí, sấm gió xô nhau, nước lửa không bắn nhau. Câu ấy chỉ nói bốn cặp đối nhau, không ghi hướng. Việc đặt Càn ở Nam, Khôn ở Bắc, Ly Đông, Khảm Tây là cách xếp của Thiệu Ung đời Tống, được Chu Hy in vào đầu Chu Dịch Bản Nghĩa và gán cho Phục Hy. Gọi là "tiên thiên" là theo truyền thống; văn bản thì chỉ có từ đời Tống.

Số và ngũ hành: lớp thêm của đời sau

Số tiên thiên là số dùng để lập quẻ trong Mai Hoa Dịch Số: chia cho 8, dư 1 là Càn, dư 2 là Đoài, và cứ thế. Số hậu thiên là số ô Lạc Thư, dùng trong Cửu tinh, Huyền Không. Ngũ hành của tám quẻ là gốc của Lục Hào và Mai Hoa: Thể Dụng sinh khắc đều đọc qua cột này.

Không cột nào trong bảng trên có trong Chu Dịch. Thuyết Quái có cho Càn tượng "kim" (kim loại) và Tốn tượng "mộc" (cây), nhưng hệ ngũ hành gán đủ tám quẻ là việc của các nhà Dịch từ đời Hán trở đi. Biết vậy để không nói "Kinh Dịch dạy Chấn thuộc Mộc".

Tượng mở rộng: một quẻ, hàng chục vật

Chương cuối Thuyết Quái kê cho mỗi quẻ một chuỗi tượng dài. Càn: "vi thiên, vi hoàn, vi quân, vi phụ, vi ngọc, vi kim, vi hàn, vi băng, vi đại xích, vi lương mã…", là trời, là tròn, là vua, là cha, là ngọc, là kim, là lạnh, là băng, là màu đỏ thắm, là ngựa tốt. Khảm có tượng "vi nguyệt" (mặt trăng), "vi đạo" (kẻ trộm), và về người là "vi gia ưu" (thêm lo). Ly có tượng giáp trụ, gươm giáo, và các con vật vỏ cứng ruột mềm như ba ba, cua, ốc, trai, rùa: ngoài cứng trong rỗng, đúng hình hai hào dương bọc một hào âm.

Chuỗi tượng này không phải liệt kê tuỳ tiện. Hầu hết suy ra từ hình hào hoặc từ tính quẻ. Ai nắm được cách suy thì tự mở rộng được, đó là cái nền của bảng "bát quái vạn vật thuộc loại" trong Mai Hoa, xem bài bát quái vạn vật loại tượng.

Sách cổ nói gì

Càn là mạnh, Khôn là thuận, Chấn là động, Tốn là vào, Khảm là hãm, Ly là bám, Cấn là dừng, Đoài là vui. — Chu Dịch, Thuyết Quái

Bình: tám chữ này là "tính", tức cách hành xử của quẻ. Khi tượng (trời, đất, sấm…) không khớp với việc đang hỏi, đọc theo tính thường ra nghĩa rõ hơn. Hỏi chuyện làm ăn mà gặp Cấn, nghĩ "núi" thì khó hiểu, nghĩ "dừng" thì hiểu ngay.

Quẻ dương nhiều hào âm, quẻ âm nhiều hào dương, vì sao? Vì quẻ dương lẻ, quẻ âm chẵn. — Chu Dịch, Hệ Từ hạ

Đọc cho đúng mức

Bảng này gom ba lớp có tuổi khác nhau: tính, người trong nhà, thân thể, con vật, phương vị hậu thiên lấy từ Thuyết Quái; phương vị và số tiên thiên từ Thiệu Ung đời Tống; ngũ hành đủ tám quẻ từ các nhà Dịch đời Hán. Các phép đoán dùng lẫn cả ba, và điều đó không sai, nhưng khi một sách bảo "theo Kinh Dịch thì…", nên hỏi lại: theo tầng nào.

Có vài chỗ các sách ghi khác nhau. Tốn có khi được dịch là "gió", có khi là "gỗ, cây"; cả hai đều có trong Thuyết Quái. Mùa của bốn quẻ góc (Càn, Khôn, Cấn, Tốn) là khoảng giao mùa, các sách chia ranh giới không giống nhau. Con vật của Khôn, chữ "ngưu", có sách dịch là bò, có sách là trâu.

Việc nên làm

• Tập vẽ tám quẻ từ dưới lên, mỗi ngày một lần trong một tuần, kèm câu "tính" của nó. Thuộc hình và tính trước, tượng mở rộng sau.
• Nhớ người trong nhà bằng vị trí hào lẻ loi, không học thuộc.
• Khi đọc một quẻ kép, gọi tên hai quẻ đơn và tính của chúng trước khi đọc lời quẻ. Bài các tầng chữ trong một trang Kinh Dịch chỉ cách Thoán truyện làm đúng việc ấy.
• Tách riêng trong sổ tay hai vòng phương vị, ghi rõ vòng nào dùng cho môn nào.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Thuyết Quái truyện: các chương về tính, con vật, thân thể, người trong nhà, "Đế xuất hồ Chấn", "Thiên địa định vị", và chương tượng mở rộng.
• Chu Dịch, Hệ Từ hạ: câu về quẻ dương, quẻ âm.
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: bài Bát quái thủ tượng ca và các đồ tiên thiên theo Thiệu Ung in ở đầu sách.