Cát, hung, hối, lận, lệ, vô cữu: thang chữ đánh giá trong hào từ và cách đọc cho đúng mức

"Vô cữu" nghĩa là không lỗi, không mắc vào điều đáng trách. Đây là chữ phán hay gặp thứ hai trong Kinh Dịch, có trong 85 trên 384 lời hào, chỉ sau chữ "cát". Hệ Từ thượng giải: "Vô cữu giả, thiện bổ quá dã", vô cữu là khéo sửa lỗi. Nó không có nghĩa là tốt, mà là đã ở chỗ có thể sai và đã không sai.

Người mới đọc Dịch hay chia lời hào làm hai loại: tốt và xấu. Kinh Dịch thật ra dùng ít nhất sáu chữ đánh giá, xếp thành một thang có nhiều nấc. Bài này đếm từng chữ trên toàn bộ 384 hào để thấy thang ấy trông thế nào, rồi đọc lời Hệ Từ giải từng nấc.

Sáu chữ, sáu nấc

Thuyết Văn giải chữ 咎 là "tai dã", tai vạ, và chữ 吝 là "hận tích dã", tiếc mà ân hận. Hai nghĩa ấy giúp hiểu vì sao "vô cữu" quan trọng: nó là ranh giới giữa chuyện tự mình làm hỏng và chuyện không.

Ngoài sáu chữ chính còn những cụm có sắc thái riêng: hối vong (hết ăn năn, tức điều đáng lo đã qua), vô bất lợi (không gì không lợi), vô du lợi (không có chỗ lợi), nguyên cát (rất tốt, tốt từ gốc), trinh cát / trinh hung (giữ chính thì tốt / giữ mãi như thế thì xấu, hoặc theo nghĩa cổ là "bói thì tốt / bói thì xấu"; xem bài nguyên hanh lợi trinh).

Đếm trên 384 hào: Dịch không phải sách báo dữ

Cách đếm: lấy bản kinh văn thông hành, 64 quẻ, mỗi quẻ sáu hào, tổng 384 lời hào (không tính Dụng Cửu, Dụng Lục). Mỗi chữ đếm số lời hào có chứa chữ đó, một hào có hai chữ khác nhau thì được tính ở cả hai dòng. "Hối" tính cả hối vong, hữu hối, vô hối. Đếm bằng máy trên văn bản số hoá, rồi kiểm tay một số quẻ.

Ba điều rút ra từ bảng.

Thứ nhất, chữ "cát" nhiều gấp hơn hai lần chữ "hung". 119 so với 52. Có 30 quẻ không có hào nào mang chữ hung. Một cuốn sách thường bị gán tiếng "phán điều dữ" thật ra nói "tốt" nhiều hơn "xấu" rất xa.

Thứ hai, vô cữu đứng thứ hai. Gần một phần tư lời hào kết bằng "không lỗi". Hệ Từ hạ tóm cả sách bằng câu: "Cụ dĩ chung thủy, kỳ yếu vô cữu; thử chi vị Dịch chi đạo dã", lo từ đầu đến cuối, cốt ở chỗ không lỗi; đó là đạo của Dịch. Mục đích của Dịch, theo chính lời truyện, không phải đạt "đại cát" mà là không mắc lỗi.

Thứ ba, cứ năm lời hào có một lời không phán gì cả. "Tiềm long vật dụng" (rồng lặn chớ dùng), "Lý sương, kiên băng chí" (giẫm sương biết băng sắp đến), "Thạc quả bất thực" (quả lớn không bị ăn) là những hào nổi tiếng không có chữ cát, chữ hung nào. Chúng chỉ tả tình thế, để người đọc tự rút ra cách xử.

Theo vị trí hào: bảng số khớp với lời Hệ Từ

Chia 384 hào theo vị trí (mỗi vị trí 64 hào), đếm số hào có chữ cát và chữ hung:

Hào 2 và hào 5, hai hào giữa của quẻ dưới và quẻ trên, nhiều chữ cát nhất. Hào 3 ít cát nhất, nhiều hung, lệ, lận nhất. Hào 6 chia đôi đều: 17 cát, 17 hung.

Hệ Từ hạ đã nói đúng điều này từ hơn hai nghìn năm trước: "Nhị đa dự, tứ đa cụ… tam đa hung, ngũ đa công", hào hai nhiều tiếng khen, hào bốn nhiều lo sợ, hào ba nhiều điều dữ, hào năm nhiều công. Con số đếm hôm nay khớp với nhận xét ấy ở hào hai, hào ba, hào năm. Lý do được giảng ở bài hào vị: hào ở giữa (đắc trung) thường được lời tốt; hào ba ở chỗ chuyển từ quẻ dưới lên quẻ trên, chỗ dễ trượt nhất; hào sáu là chỗ một thời đi đến cùng, có quẻ đến cùng là tốt, có quẻ đến cùng là đổ.

Hệ Từ giải từng nấc

Hệ Từ thượng có hai đoạn giải thang chữ này, đặt gần nhau:

Cát hung là hình ảnh của được và mất. Hối lận là hình ảnh của lo và nghĩ. — Chu Dịch, Hệ Từ truyện thượng, chương 2

Cát hung là nói về được mất. Hối lận là nói về vết lỗi nhỏ. Vô cữu là khéo sửa lỗi. — Chu Dịch, Hệ Từ truyện thượng, chương 3

Đặt hai đoạn cạnh nhau, ta thấy thang mức rõ ràng:

• Cát và hung là kết quả: được hay mất, đã xảy ra.
• Hối và lận là trạng thái lòng người và lỗi nhỏ: chưa đến mức được mất, mới là lo âu, là vết xước.
• Vô cữu là hành động: sửa kịp. Ngay sau đó Hệ Từ nói thêm "chấn vô cữu giả tồn hồ hối", cái khiến người ta đạt được vô cữu nằm ở sự ăn năn.

Chu Hy, khi chú Hệ Từ, đưa ra một cách nhìn đáng nhớ về hai chữ giữa thang, đại ý: hối là từ hung mà đi về cát, lận là từ cát mà đi về hung. Người biết ăn năn đang trên đường quay về; người tiếc rẻ, bủn xỉn, không chịu sửa thì đang trôi dần xuống. Hai chữ trông giống nhau (đều là "không vui") nhưng chỉ hai chiều ngược nhau.

Những tổ hợp lạ: hung mà vô cữu, lệ mà cát

Vì thang có nhiều nấc, một lời hào có thể chứa hai chữ tưởng như mâu thuẫn. Đếm được:

• 8 hào có cả "lệ" và "vô cữu": nguy mà không lỗi. Ví dụ quẻ Càn cửu tam: "suốt ngày gắng gỏi, tối vẫn còn lo, nguy mà không lỗi". Ở chỗ nguy, chính sự lo giữ cho người ta khỏi lỗi.
• 6 hào có cả "lệ" và "cát": nguy mà tốt. Gia Nhân cửu tam: "người nhà nghiêm khắc, ăn năn, nguy mà tốt".
• 6 hào có cả "hung" và "vô cữu". Ví dụ rõ nhất là Đại Quá thượng lục: "Quá thiệp diệt đỉnh, hung, vô cữu", lội qua sông ngập đầu, dữ, nhưng không lỗi. Kết cục xấu, mà người làm không có lỗi, vì đó là việc phải làm trong thời phi thường. Khốn cửu nhị cũng vậy: "chinh hung, vô cữu", đi thì xấu, nhưng không lỗi.

Những hào này cho thấy Dịch tách hai câu hỏi mà người hỏi quẻ hay gộp làm một: việc có thành không (cát hay hung) và mình có làm đúng không (có cữu hay không). Một người có thể làm đúng mà việc vẫn không thành. Dịch không gọi người ấy là có lỗi.

Quẻ nào nhiều cát, quẻ nào nhiều hung

Đếm theo từng quẻ cũng ra vài điều bất ngờ. Quẻ có nhiều hào mang chữ cát nhất là Gia Nhân với năm hào. Đứng sau với bốn hào là Tụng, Tỷ, Lâm, Tấn; điều lạ là Tụng, quẻ của tranh chấp kiện cáo, lại có bốn hào được lời tốt, vì lời hào khen người biết dừng kiện và người xử kiện công minh. Các quẻ có ba hào mang chữ hung là Sư, Bác, Di, Hằng, Tiểu Quá. Quẻ Hằng (bền lâu) nằm trong nhóm nhiều hung chỉ vì lời hào răn kỹ cái bền sai cách: đòi sâu quá ngay từ đầu ("tuấn hằng"), hay đến cuối thì rung lắc không yên ("chấn hằng").

Năm quẻ hay bị gọi là "xấu" và lời hào thật sự của chúng được bàn ở bài năm quẻ khó.

Sách cổ nói gì

Dịch nổi lên có phải vào cuối đời Ân, lúc đức nhà Chu đang thịnh chăng?… Vì thế lời của nó đầy lo lắng. Người biết lo thì được yên, người coi thường thì bị đổ… lo từ đầu đến cuối, cốt ở chỗ không lỗi; đó là đạo của Dịch. — Chu Dịch, Hệ Từ truyện hạ

Bình: Hệ Từ giải thích luôn vì sao lời Dịch nhiều chữ lệ, chữ hối: sách sinh ra trong thời biến loạn, người soạn mang tâm thế lo lắng. Nhưng cái lo ấy không nhằm doạ; nó nhằm "sử bình", làm cho người đọc được yên. Câu "kỳ yếu vô cữu" là chìa khoá để đọc cả bảng thống kê ở trên.

Cát, hung, hối, lận đều sinh ra từ sự động. — Chu Dịch, Hệ Từ truyện hạ, chương 1

Bình: chữ đánh giá chỉ xuất hiện khi có hành động. Người không làm gì thì không có cát, không có hung. Đây cũng là lý do lời hào động mới là chỗ nói thẳng với việc của người hỏi.

Đọc cho đúng mức

Con số phụ thuộc cách đếm. Bảng đếm theo "số lời hào có chữ", trên bản thông hành; đếm theo số lần xuất hiện, hay đếm cả lời quẻ, sẽ ra số khác đôi chút. Bản lụa Mã Vương Đôi và các bản khác có vài chữ khác. Bạn có thể tự đếm lại; chênh vài đơn vị không đổi kết luận.

Đếm chữ không thay được đọc câu. "Hung" trong "trinh hung" (giữ mãi thì xấu) khác "hung" trong "nhập vu Khảm đạm, hung" (rơi vào hố trong hố). Bảng cho thấy hình dạng chung của sách; nghĩa từng hào vẫn phải đọc trong ngữ cảnh.

Thang chữ không phải điểm số. Không có quy tắc "cát được 2 điểm, lận trừ 1 điểm". Cộng trừ chữ để chấm quẻ là cách làm của một số phần mềm, không có trong truyền thống chú giải nào.

Các phái đoán khác dùng thang khác. Lục Hào gần như không dùng lời hào mà xét vượng suy của dụng thần; Mai Hoa xét sinh khắc thể dụng. Thang cát hung hối lận là thang của văn bản Chu Dịch, dùng khi đọc lời hào theo lối nghĩa lý.

Việc nên làm

• Khi đọc lời hào động, tìm chữ đánh giá trước, rồi đọc phần hình ảnh để hiểu vì sao có chữ ấy.
• Gặp "hối" hoặc "hối vong": tự hỏi mình đang lệch ở đâu và đã quay về chưa.
• Gặp "lận": tìm chỗ mình đang tiếc rẻ, giữ khư khư, không chịu sửa.
• Gặp "lệ": chậm lại, kiểm kỹ; nhiều hào có lệ đi kèm vô cữu hoặc cát nếu biết cẩn trọng.
• Gặp "vô cữu": hiểu là "không lỗi", không phải "tốt"; việc có thể vẫn khó, nhưng cách làm của bạn là đúng.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, kinh văn 64 quẻ, bản thông hành: số liệu đếm bằng máy trên 384 lời hào, kiểm tay một số quẻ; các lời hào dẫn trong bài trích nguyên văn hoặc dịch nghĩa.
• Chu Dịch, Hệ Từ truyện thượng, chương 2 và 3 (trích nguyên văn).
• Chu Dịch, Hệ Từ truyện hạ: chương 1, đoạn "nhị đa dự, tứ đa cụ", đoạn "Dịch chi hưng dã… kỳ yếu vô cữu" (trích nguyên văn, có lược).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: lời chú Hệ Từ về hối và lận (dẫn đại ý).
• Hứa Thận, Thuyết Văn Giải Tự: chữ 咎, chữ 吝 (trích nguyên văn).