Hệ Từ truyện: tầng triết học của Kinh Dịch, từ "nhất âm nhất dương chi vị đạo" đến "đại diễn chi số"

Hệ Từ truyện là hai thiên (thượng, hạ) trong Thập Dực, phần bàn chung về Kinh Dịch: Dịch là gì, âm dương và đạo, cách bói cỏ thi, ý nghĩa của tượng và lời. Phần lớn câu nổi tiếng gắn với Kinh Dịch nằm ở đây, như "nhất âm nhất dương chi vị đạo", "Dịch hữu Thái Cực". Truyền thống cho là của Khổng Tử; học giới hiện nay phần nhiều xếp vào khoảng cuối Chiến Quốc.

Bài chọn tám câu Hệ Từ được trích nhiều nhất, đặt nguyên văn, dịch nghĩa sát chữ, rồi chỉ chỗ các cách hiểu chia ngả. Mục đích không phải giảng hết Hệ Từ, mà để khi gặp một câu trích, bạn biết nó nằm ở đâu và từng được hiểu ra sao.

Hệ Từ là gì, nằm ở đâu trong sách

"Hệ từ" nghĩa đen là "lời buộc vào", tức lời buộc vào quẻ, vào hào. Chính Hệ Từ thượng dùng chữ này: "Thánh nhân thiết quái quan tượng, hệ từ yên nhi minh cát hung", bậc thánh bày quẻ xem tượng, buộc lời vào để làm rõ cát hung. Nhưng thiên mang tên Hệ Từ không phải là lời buộc vào từng quẻ (việc ấy là lời quẻ, lời hào); nó là lời bàn về việc buộc lời, tức lý thuyết của cả cuốn sách.

Trong Thập Dực (mười "cánh" giải Kinh), Hệ Từ chiếm hai cánh. Bản văn khoảng bốn nghìn rưỡi chữ Hán, dài nhất trong các truyện. Chu Hy chia mỗi thiên thành mười hai chương; các bản khác có cách chia hơi khác. Các tầng chữ của một trang Kinh Dịch, từ lời quẻ đến Văn Ngôn, Hệ Từ, được phân biệt ở bài Thoán từ, hào từ và các tầng chữ.

Nội dung Hệ Từ đại để có năm mảng: âm dương và đạo; nguồn gốc bát quái và việc chồng quẻ; phép bói cỏ thi; lời giải mười mấy hào cụ thể (thường mở bằng "Tử viết"); và cách đọc lời Dịch (cát hung, hối lận, hào vị).

Tám câu được trích nhiều nhất

1. Nhất âm nhất dương chi vị đạo

Một âm một dương gọi là đạo. Nối theo nó là thiện, làm thành nó là tính. — Hệ Từ thượng

Đây là câu được trích nhiều nhất của cả Kinh Dịch. Chỗ chia ngả nằm ở bốn chữ "nhất âm nhất dương". Đọc lối thứ nhất: lúc âm lúc dương, âm dương thay nhau, sự luân phiên ấy chính là đạo. Đọc lối thứ hai, của Chu Hy: âm dương thay nhau vận hành là khí, còn cái lý khiến chúng thay nhau như thế mới là đạo. Lối thứ nhất gần với tư tưởng biến dịch thuần tuý; lối thứ hai đặt nền cho triết học lý khí của Tống Nho. Câu tiếp theo cũng nổi tiếng: "nhân giả kiến chi vị chi nhân, trí giả kiến chi vị chi trí; bách tính nhật dụng nhi bất tri", người nhân thấy nó gọi là nhân, người trí thấy nó gọi là trí, dân thường dùng hằng ngày mà không biết. Thành ngữ "kiến nhân kiến trí" ra từ đây.

2. Dịch hữu Thái Cực

Dịch có Thái Cực, sinh ra hai nghi; hai nghi sinh bốn tượng, bốn tượng sinh tám quẻ; tám quẻ định cát hung, cát hung sinh nghiệp lớn. — Hệ Từ thượng

Câu này là gốc của sơ đồ "Thái Cực, lưỡng nghi, tứ tượng, bát quái" in trong mọi sách phong thuỷ. Điều ít người để ý: câu nằm trong chương bàn về cỏ thi và việc lập quẻ, nên từ rất sớm đã có người nối "Thái Cực" với phép bói. Vương Bật, theo lời Hàn Khang Bá dẫn lại, coi cây cỏ thi để riêng không dùng trong số năm mươi là tượng của Thái Cực; Khổng Dĩnh Đạt thì giải Thái Cực là khí nguyên sơ hỗn một trước khi trời đất chia. Phải đến đời Tống, với Thái Cực Đồ của Chu Đôn Di và tiên thiên đồ của Thiệu Ung, câu này mới thành sơ đồ sinh thành vũ trụ có hình vẽ như ta quen thấy. Xem thêm bài Thái Cực Đồ và lưỡng nghi, tứ tượng.

3. Hình nhi thượng giả vị chi đạo

Cái ở trên hình thể gọi là đạo, cái ở dưới hình thể gọi là khí (đồ vật). — Hệ Từ thượng

"Khí" ở đây là chữ 器, đồ dùng, vật có hình, không phải chữ 氣 (khí, hơi). Câu này phân biệt cái vô hình (nguyên lý) với cái hữu hình (vật cụ thể). Từ cuối thế kỷ mười chín, người Nhật rồi người Trung Hoa, Việt Nam lấy ba chữ "hình nhi thượng" để dịch khái niệm triết học phương Tây mà ta gọi là siêu hình học. Một câu Hệ Từ hai nghìn năm tuổi thành từ chuyên môn của triết học hiện đại.

4. Thư bất tận ngôn, ngôn bất tận ý

Thầy nói: "Chữ viết không nói hết lời, lời không nói hết ý." Vậy ý của bậc thánh không thể thấy được sao? Thầy nói: "Bậc thánh dựng tượng để nói hết ý, bày quẻ để nói hết thật giả, buộc lời vào để nói hết lời." — Hệ Từ thượng

Đây là lý thuyết ngôn ngữ của Kinh Dịch: lời có giới hạn, nên phải dùng tượng (hình ảnh, quẻ) để chở phần ý mà lời không chở nổi. Vương Bật đời Nguỵ dựa vào câu này để viết thiên "Minh Tượng" trong Chu Dịch Lược Lệ, đại ý: được ý thì quên tượng, được tượng thì quên lời. Từ đó mở ra phái nghĩa lý; xem bài tượng số và nghĩa lý.

5. Đại diễn chi số ngũ thập

Số đại diễn là năm mươi, dùng bốn mươi chín. Chia làm hai để tượng hai nghi, gác một để tượng ba tài, đếm từng bốn để tượng bốn mùa, dồn số lẻ vào kẽ ngón tay để tượng tháng nhuận. — Hệ Từ thượng

Đây là đoạn văn duy nhất trong kinh điển tả phép bói cỏ thi, và cũng là đoạn khó nhất: "năm mươi" từ đâu ra, vì sao bỏ một cây, các nhà chú giải tranh luận suốt hai nghìn năm. Chu Hy dựa vào đây để dựng lại phép bói trong Dịch Học Khải Mông. Từng bước chia cỏ và xác suất ra mỗi loại hào được tính ở bài bói cỏ thi. Đoạn ngay sau còn tính "sách" (số que) của Càn là 216, của Khôn là 144, cộng lại 360, "đương kỳ chi nhật", ứng với số ngày một năm.

6. Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu

Dịch đến chỗ cùng thì biến, biến thì thông, thông thì lâu. — Hệ Từ hạ

Câu nằm trong đoạn kể các vua thời thượng cổ (Bao Hy, Thần Nông, Hoàng Đế, Nghiêu, Thuấn) lấy ý từ quẻ để chế lưới, cày, chợ, thuyền, áo xiêm. "Biến" ở đây là cải tiến cách sống của dân khi cách cũ đã hết đường. Thành ngữ và cách hiểu đầy đủ đã bàn ở bài thành ngữ gốc Kinh Dịch.

7. Thiên hạ đồng quy nhi thù đồ

Thiên hạ có gì phải nghĩ, có gì phải lo? Thiên hạ cùng về một chỗ mà đường khác nhau, cùng một đích mà trăm mối nghĩ. — Hệ Từ hạ

Câu này là lời "Tử viết" giải hào cửu tứ quẻ Hàm, "đồng đồng vãng lai, bằng tòng nhĩ tư", qua lại không yên, bạn bè theo ý nghĩ của anh. Từ một lời hào về sự bồn chồn, Hệ Từ mở ra một nhận xét lớn: mọi con đường rồi cũng về một chỗ, như "mặt trời đi thì mặt trăng đến, lạnh đi thì nóng đến". Đời sau dùng câu này để nói về sự dung hợp các học phái; nó cũng là câu hay được dẫn khi bàn chuyện tam giáo đồng nguyên.

8. Thiên địa chi đại đức viết sinh

Đức lớn của trời đất là sinh, của báu lớn của bậc thánh là ngôi vị. — Hệ Từ hạ

Đi cùng với câu ở Hệ Từ thượng, "sinh sinh chi vị Dịch", sinh rồi lại sinh gọi là Dịch, đây là hai câu cho thấy Hệ Từ hiểu "dịch" (biến đổi) theo hướng tích cực: biến đổi là để sinh thêm, không phải để tàn lụi. Câu sau của đoạn bàn tiếp: lấy gì giữ ngôi, ấy là nhân; lấy gì tụ người, ấy là của; quản của cho đúng, nói lời cho ngay, cấm dân làm bậy, ấy là nghĩa. Một đoạn triết học trừu tượng kết bằng chuyện cai trị rất cụ thể.

Ai viết Hệ Từ: truyền thống và văn bản

Theo truyền thống, từ Sử Ký của Tư Mã Thiên trở đi, Khổng Tử lúc về già say mê Dịch, "đọc Dịch đến đứt lề ba lần", và soạn các truyện giải Kinh, trong đó có Hệ Từ.

Văn bản hiện còn cho thấy một bức tranh khác. Trong Hệ Từ có hơn hai mươi lần câu mở bằng "Tử viết", thầy nói, tức người viết đang dẫn lời Khổng Tử, không phải chính Khổng Tử viết. Đời Tống, Âu Dương Tu trong Dịch Đồng Tử Vấn đã nêu nghi vấn này, đại ý: trong Hệ Từ có nhiều chỗ lời lẽ trùng lặp, mâu thuẫn, không thể do một người viết ra. Học giới hiện đại, dựa trên ngôn ngữ và tư tưởng (khái niệm âm dương, khí, Thái Cực), phần nhiều cho rằng Hệ Từ hình thành dần trong thời Chiến Quốc, có thể được biên tập lại đầu đời Hán, bởi các học giả theo học phái Khổng Tử và chịu ảnh hưởng cả tư tưởng Đạo gia.

Hai cách nhìn không làm Hệ Từ kém giá trị. Nó vẫn là văn bản đã định hướng cách người Á Đông đọc Kinh Dịch suốt hơn hai nghìn năm; chỉ cần đừng ghi "Khổng Tử viết" như một sự thật đã được chứng minh.

Sách cổ nói gì

Bậc thánh bày quẻ xem tượng, buộc lời vào để làm rõ cát hung, cứng mềm đẩy nhau mà sinh biến hoá. — Hệ Từ thượng

Bình: câu này vừa là định nghĩa chữ "hệ từ" vừa là tóm tắt cả cuốn Kinh Dịch theo con mắt người soạn truyện: quẻ là hình, lời là để chỉ cát hung, còn sự biến hoá đến từ cứng mềm, âm dương, đẩy nhau. Ba thứ hình, lời, biến ấy là ba cửa vào sách Dịch.

Dịch không nghĩ, không làm, lặng yên không động, cảm thì thông suốt mọi lẽ trong thiên hạ. — Hệ Từ thượng

Bình: đây là câu Hệ Từ giải thích vì sao bói Dịch có thể "linh": sách vốn lặng, chỉ khi người hỏi mang câu hỏi thật đến thì nó mới "cảm". Người hôm nay có thể đọc câu này theo nghĩa tỉnh táo hơn: quẻ không tự nói, nó trả lời đúng bằng độ thành thật của câu hỏi.

Đọc cho đúng mức

Dịch nghĩa trong bài là dịch sát chữ của người viết bài. Các bản dịch tiếng Việt quen thuộc của Phan Bội Châu, Ngô Tất Tố, Nguyễn Hiến Lê đều có phần Hệ Từ, mỗi cụ một giọng; bài không chép lại lời dịch của các cụ để tránh trích sai từng chữ. Bạn có thể đặt tám câu trên cạnh bản mình đang có để so; cách so bản dịch có ở bài bản dịch Kinh Dịch tiếng Việt.

Hệ Từ không phải lời Kinh. Câu nào trong bài cũng là lời truyện, không phải lời quẻ, lời hào. Khi trích, nên ghi "Hệ Từ truyện" thay vì "Kinh Dịch viết".

Cách chia chương và một số chữ có dị bản. Bản lụa Mã Vương Đôi có một bản Hệ Từ với thứ tự đoạn và một số chữ khác bản thông hành. Bài dùng bản thông hành.

Câu "Dịch hữu Thái Cực" không đủ để dựng một vũ trụ luận hoàn chỉnh. Các sơ đồ Thái Cực sinh lưỡng nghi in kèm hình âm dương xoắn ốc là sản phẩm đời Tống và sau nữa, không có trong Hệ Từ.

Việc nên làm

• Thuộc nguyên văn tám câu trên; phần lớn sách huyền học bạn sẽ đọc sau đều dẫn lại chúng.
• Khi gặp một câu trích "theo Kinh Dịch", kiểm xem nó thuộc lời kinh hay Hệ Từ.
• Đọc liền một lượt Hệ Từ thượng trong bản dịch bạn có, đánh dấu những câu mở bằng "Tử viết" để thấy lớp văn dẫn lời.
• Muốn thấy Hệ Từ đọc lời hào thế nào, xem bài cát hung hối lận vô cữu, nơi lời Hệ Từ về thang chữ được đối chiếu với số đếm thật trên 384 hào.

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, Hệ Từ truyện thượng và hạ, bản thông hành: tám câu chính và các câu dẫn thêm trong bài (trích nguyên văn, có lược ở câu số 5 và đoạn cuối câu số 8).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: lời chú câu "nhất âm nhất dương"; cách chia mỗi thiên mười hai chương (dẫn đại ý).
• Vương Bật, Chu Dịch Lược Lệ, thiên Minh Tượng; lời Vương Bật về Thái Cực do Hàn Khang Bá dẫn trong chú Hệ Từ; Khổng Dĩnh Đạt, Chu Dịch Chính Nghĩa (dẫn đại ý).
• Âu Dương Tu, Dịch Đồng Tử Vấn: nghi vấn về tác giả Hệ Từ (dẫn đại ý).
• Tư Mã Thiên, Sử Ký, Khổng Tử thế gia: chuyện Khổng Tử đọc Dịch (dẫn đại ý).