Một trang Kinh Dịch có những tầng chữ nào: Thoán, Tượng, Văn Ngôn, Hệ Từ

Một trang quẻ trong bản Kinh Dịch thông hành chồng bốn tầng chữ. Cổ nhất là lời quẻ và lời hào, phần kinh văn. Sau đó là Thoán truyện giải lời quẻ, Tượng truyện giải hình quẻ và từng hào; riêng Càn, Khôn có thêm Văn Ngôn. Hệ Từ không thuộc trang quẻ nào, nhưng là nơi giải thích cách đọc mọi tầng kia.

Người mới đọc Kinh Dịch thường vấp ở chỗ không biết câu mình đang đọc là lời ai. Bài này lấy trang quẻ Càn, mổ ra từng tầng, rồi chỉ những dấu vết cho biết tầng nào có trước, tầng nào thêm sau. Phần tổng quan về sách ở bài Kinh Dịch là gì.

Gỡ một chữ trước: "thoán từ" là lời quẻ hay lời giải?

Chữ "thoán" gây rối nhiều nhất, vì nó được dùng cho hai thứ khác nhau.

• Trong Hệ Từ truyện, "thoán" chỉ lời quẻ: "Thoán giả, ngôn hồ tượng giả dã; hào giả, ngôn hồ biến giả dã", thoán là lời nói về tượng của cả quẻ, hào là lời nói về sự biến. Theo nghĩa này, "thoán từ" chính là quái từ, thuộc phần kinh.
• Thoán truyện là hai thiên trong Thập Dực, viết để giải lời quẻ. Trong sách in, nó mở đầu bằng "Thoán viết…".

Nhiều sách tiếng Việt viết "thoán từ" mà có khi chỉ lời quẻ, có khi chỉ Thoán truyện. Trên aihuyenhoc.com, chúng tôi thống nhất: lời quẻ (hay quái từ) là câu của phần kinh, Thoán truyện là lời giải. Các nhà chú giải đời sau giảng chữ "thoán" là "đoán", tức lời quyết đoán ý nghĩa của cả quẻ.

Mổ trang quẻ Càn, từng tầng một

Lời hào quẻ Càn

Bảy câu dưới đây là toàn bộ phần kinh của các hào quẻ Càn. Đọc liền một mạch, bạn sẽ thấy một hình ảnh đi xuyên suốt: con rồng từ chỗ ẩn đến chỗ bay cao.

• Sơ cửu: Tiềm long vật dụng. Rồng còn ẩn, chớ dùng.
• Cửu nhị: Hiện long tại điền, lợi kiến đại nhân. Rồng hiện ở ruộng, lợi gặp bậc đại nhân.
• Cửu tam: Quân tử chung nhật càn càn, tịch dịch nhược, lệ, vô cữu. Người quân tử suốt ngày gắng gỏi, tối vẫn còn lo, có nguy nhưng không lỗi.
• Cửu tứ: Hoặc dược tại uyên, vô cữu. Hoặc nhảy lên, hoặc ở vực, không lỗi.
• Cửu ngũ: Phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân. Rồng bay trên trời, lợi gặp bậc đại nhân.
• Thượng cửu: Kháng long hữu hối. Rồng lên quá cao, có điều ăn năn.
• Dụng cửu: Kiến quần long vô thủ, cát. Thấy bầy rồng không con nào đứng đầu, tốt.

Hào ba là hào duy nhất gọi thẳng con người, "quân tử", thay cho con rồng; hào bốn tuy không gọi tên rồng nhưng vẫn là hình ảnh nhảy lên hay ở lại dưới vực. Theo cách chia "tam tài" mà Hệ Từ hạ nêu, hai hào dưới là đất, hai hào giữa là người, hai hào trên là trời; hào ba, hào bốn chính là tầng người. Lời hào nhắc tới con người đúng ở tầng ấy, và cả hai đều là những lời dè dặt nhất quẻ, có khi là trùng hợp, có khi là dấu vết của một ý thức về vị trí mà các nhà Thập Dực về sau gọi thành tên. Cách đọc vị trí hào được bàn riêng ở bài hào vị; câu Dụng Cửu ở bài Dụng Cửu, Dụng Lục.

Thoán truyện và hai lớp Tượng

Thoán truyện quẻ Càn: "Đại tai Càn nguyên, vạn vật tư thuỷ, nãi thống thiên. Vân hành vũ thi, phẩm vật lưu hình…" Lớn thay đức đầu của Càn, muôn vật nhờ đó mà bắt đầu, bèn thống lĩnh cả trời; mây đi mưa xuống, các loài chảy ra thành hình.

Chỉ một câu đã thấy khác giọng: lời quẻ chỉ có bốn chữ, Thoán truyện biến bốn chữ ấy thành một bài vũ trụ luận. Ở các quẻ khác, Thoán truyện thường giải lời quẻ bằng quan hệ hai quẻ đơn. Quẻ Thái là Khôn trên Càn dưới, Thoán truyện viết: "thiên địa giao nhi vạn vật thông dã… nội kiện nhi ngoại thuận", trời đất giao nhau nên muôn vật thông; trong mạnh mà ngoài thuận. Biết tính của tám quẻ đơn thì đọc Thoán truyện dễ hơn nhiều.

Tượng truyện có hai lớp. Đại Tượng một câu cho cả quẻ, theo khuôn "tượng hai quẻ đơn, người quân tử nhân đó mà…". Chủ ngữ không phải lúc nào cũng là quân tử: Đại Tượng quẻ Thái dùng "hậu" (vua), quẻ Phục dùng "tiên vương", quẻ Ly dùng "đại nhân", quẻ Bác dùng "thượng" (người trên). Ai là chủ ngữ cho biết bài học ấy dành cho ai. Tiểu Tượng một câu cho mỗi hào, giải vì sao lời hào nói thế, thường bằng vị trí: "Tiềm long vật dụng, dương tại hạ dã", rồng ẩn chớ dùng, vì hào dương ở dưới; "Kháng long hữu hối, doanh bất khả cửu dã", rồng lên quá cao có ăn năn, vì đầy thì không lâu được.

Văn Ngôn: chỉ hai quẻ có

Văn Ngôn chỉ có ở Càn và Khôn. Câu mở đầu nổi tiếng: "Nguyên giả, thiện chi trưởng dã; hanh giả, gia chi hội dã; lợi giả, nghĩa chi hoà dã; trinh giả, sự chi cán dã." Nguyên là đứng đầu các điều thiện, hanh là chỗ hội của điều đẹp, lợi là sự hoà của nghĩa, trinh là cái cốt của việc. Bốn chữ lời quẻ đến đây đã thành bốn đức của người quân tử.

Vì sao trang quẻ Càn trông khác hẳn trang các quẻ khác

Mở một bản Kinh Dịch theo bản thông hành, bạn sẽ thấy điều lạ. Ở quẻ Càn, toàn bộ lời quẻ và bảy câu lời hào in liền một khối, rồi mới đến Thoán truyện, Đại Tượng, Tiểu Tượng cả bảy câu, rồi Văn Ngôn. Từ quẻ Khôn trở đi thì khác: lời quẻ, rồi ngay Thoán truyện, rồi Đại Tượng; sau đó mỗi câu hào kèm ngay câu Tiểu Tượng của nó.

Đó là dấu vết của việc cắt ghép. Thời đầu, kinh và truyện là những thiên riêng. Các nhà chú giải đời Hán, Ngụy dần chèn Truyện vào sát dưới lời Kinh cho tiện đọc; bản Vương Bật chú, về sau thành bản chuẩn khoa cử, giữ cách ghép ấy, và quẻ Càn đầu sách còn giữ lại hình dạng cũ hơn. Ai làm bước nào thì các ghi chép đời sau không hoàn toàn khớp nhau, nên chỉ nên nói "dần được ghép vào".

Đời Tống, Chu Hy làm ngược lại. Chu Dịch Bản Nghĩa của ông, theo bản cổ Dịch do Lã Tổ Khiêm khảo lại, tách trả kinh về hai thiên Thượng, Hạ và Truyện về mười thiên riêng. Vì vậy cùng tên "Kinh Dịch", bản này và bản kia xếp chữ khác nhau. Trước khi đọc một bản dịch tiếng Việt, hãy lật xem nó theo kiểu ghép hay kiểu tách; bài bốn bản dịch tiếng Việt có bàn chỗ này.

Tầng nào có trước, tầng nào thêm sau

Dấu vết của tầng kinh. Lời hào nhắc tên người, việc thật: "Cao Tông phạt Quỷ Phương" (vua Cao Tông nhà Thương đánh nước Quỷ Phương) ở quẻ Ký Tế; "Đế Ất quy muội" (vua Đế Ất gả em gái) ở quẻ Thái và Quy Muội; "Cơ Tử chi minh di" ở quẻ Minh Di; "Khang Hầu" được ban ngựa ở quẻ Tấn. Đó là ký ức của thời Thương, Chu, không phải của thời Chiến Quốc.

Dấu vết của Văn Ngôn. Tả Truyện, Tương Công năm 9, chép bà Mục Khương nước Lỗ bói được quẻ Tùy, lời quẻ có bốn chữ "nguyên hanh lợi trinh". Bà giảng bốn chữ ấy, đại ý: nguyên là đứng đầu của thân, hanh là chỗ hội của điều đẹp, lợi là sự hoà của nghĩa, trinh là cái cốt của việc; rồi tự nhận mình không có bốn đức ấy, nên dù quẻ tốt cũng khó tránh lỗi. Lời bà gần như trùng từng chữ với câu mở đầu Văn Ngôn quẻ Càn, chỉ khác chữ đầu. Nghĩa là lối giảng bốn chữ thành bốn đức đã lưu hành từ thời Xuân Thu, và Văn Ngôn đã thu nhận nó, hoặc cả hai cùng chép từ một nguồn chung.

Dấu vết của việc biên tập. Lời bàn về hào "kháng long hữu hối" (sang mà không có ngôi, cao mà không có dân, người hiền ở dưới không ai giúp, nên động thì có ăn năn) xuất hiện cả trong Văn Ngôn lẫn Hệ Từ thượng, gần như cùng chữ. Một đoạn nằm ở hai thiên cho thấy Thập Dực được gom từ những bài giảng đã có, chứ không phải một người viết liền một mạch.

Hệ Từ: tầng dạy cách đọc mọi tầng

Hệ Từ không giải riêng quẻ nào, nhưng nó cho người đọc bộ từ vựng để hiểu lời kinh. Quan trọng nhất là câu định nghĩa các chữ phán đoán: "Cát hung giả, ngôn hồ kỳ thất đắc dã; hối lận giả, ngôn hồ kỳ tiểu tỳ dã; vô cữu giả, thiện bổ quá dã." Cát hung là nói về được mất; hối lận là nói về lỗi nhỏ; vô cữu là khéo sửa lỗi.

Phân biệt "hối" và "lận" là chỗ người đọc kỹ mới thấy. Chu Hy giảng, đại ý, hối là từ hung mà hướng về cát, lận là từ cát mà hướng về hung. Hai chữ cùng chỉ lỗi nhỏ, nhưng chỉ hai chiều ngược nhau.

Đọc một quẻ theo từng tầng: thứ tự nên đi

1. Hình quẻ. Gọi tên hai quẻ đơn và tính của chúng.
2. Lời quẻ, lời hào, đọc liền, không đọc lời giải. Tìm hình ảnh chạy suốt sáu hào, như con rồng của Càn.
3. Thoán truyện, để thấy người đời sau giải lời quẻ bằng hai quẻ đơn và hào chủ thế nào.
4. Đại Tượng, để lấy bài học hành xử, và để ý chủ ngữ là ai.
5. Tiểu Tượng từng hào, để thấy lý do vị trí. Đến đây nên đọc bài hào vị.
6. Một lời chú (Trình Di, Chu Hy hoặc một bản dịch có bình), sau cùng.

Thứ tự này giữ cho bạn nghe được giọng của từng tầng trước khi nghe giọng người chú giải. Đảo ngược lại, đọc lời bình trước, thì lời kinh nào cũng sẽ mang màu của người bình.

Sách cổ nói gì

Thoán là lời nói về tượng (cả quẻ); hào là lời nói về sự biến. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: ngay trong Thập Dực, "thoán" là lời quẻ của phần kinh. Cách dùng "thoán từ" để chỉ Thoán truyện là cách nói về sau.

Cát hung nói về được mất; hối lận nói về lỗi nhỏ; vô cữu là khéo sửa lỗi. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Bình: "vô cữu" không có nghĩa là "không sao cả". Nó nói việc có chỗ sai, nhưng người trong cuộc sửa kịp. Đọc lời hào có chữ này, câu cần hỏi là: chỗ nào cần sửa.

Đọc cho đúng mức

Niên đại các tầng trong bảng là ước định phổ biến của học giới, không phải năm chính xác; có người đẩy Thoán, Tượng lên sớm hơn, có người kéo Hệ Từ xuống tận đầu Hán. Việc ai ghép Truyện vào Kinh, ghép từ khi nào, các ghi chép cũ nêu những tên khác nhau, nên bài này không gán cho một người.

Đọc tách tầng là phương pháp của học giới hiện đại, không phải cách duy nhất. Người học theo truyền thống coi lời kinh và lời truyện là một mạch của các thánh, đọc liền một hơi; lối đọc ấy cũng cho ra nhiều điều hay, chỉ là dễ gán cho phần kinh những ý mà nó chưa có.

Còn chuyện Mục Khương: điều chắc là lời bà trong Tả Truyện và câu đầu Văn Ngôn gần trùng nhau. Bên nào chép bên nào, hay cả hai chép một nguồn, chưa có kết luận chung.

Việc nên làm

• Chọn một quẻ bất kỳ, chép riêng lời quẻ và sáu lời hào ra một tờ giấy, không chép lời giải. Đọc to một lần. Đó là giọng của tầng kinh.
• Đánh dấu bằng hai màu khác nhau phần kinh và phần truyện trong bản sách mình đang đọc.
• Khi thấy ai trích "Kinh Dịch nói…", tra xem câu ấy thuộc tầng nào trước khi tin hay bác.
• Học thuộc bảng chữ phán đoán; gặp chữ "lận", "hối", "lệ" đừng vội đọc thành "xấu".

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Chu Dịch, quẻ Càn: lời quẻ, lời hào, Dụng Cửu, Thoán truyện, Đại Tượng, Tiểu Tượng, Văn Ngôn; Đại Tượng các quẻ Thái, Phục, Ly, Bác; lời hào các quẻ Ký Tế, Thái, Quy Muội, Minh Di, Tấn.
• Chu Dịch, Hệ Từ thượng: định nghĩa thoán, hào và các chữ cát hung, hối lận, vô cữu; đoạn bàn hào kháng long.
• Tả Truyện, Tương Công năm 9: chuyện Mục Khương (dẫn đại ý).
• Chu Hy, Chu Dịch Bản Nghĩa: cách xếp kinh, truyện tách riêng; lời giảng hối, lận (dẫn đại ý).