Bàn tay theo ngũ hành: tay Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ và bốn dạng tay phương Tây

Tướng thư phương Đông chia bàn tay thành năm dạng theo ngũ hành: tay Kim vuông vức, chắc; tay Mộc dài gầy, đốt ngón lộ; tay Thủy tròn đầy, mềm; tay Hỏa gốc rộng, đầu ngón nhọn; tay Thổ dày nặng, ngón ngắn. Phương Tây chia bốn dạng theo Đất, Khí, Lửa, Nước. Hai bộ tên nghe giống nhau nhưng không khớp nhau — tay "Nước" phương Tây gần tay Mộc, không phải tay Thủy.

Vì sao xem hình tay trước đường chỉ

Cả tướng thư Hoa lẫn sách Tây đều dạy một thứ tự: nhìn bàn tay như một khối — to nhỏ, dài ngắn, dày mỏng, mềm cứng — rồi mới tới gò, ngón và đường chỉ. Lý do rất thực tế: cùng một đường trí đạo dài, nằm trên bàn tay thô dày thì được đọc khác hẳn khi nằm trên bàn tay mảnh dài. Hình tay là cái nền; đường chỉ là chữ viết trên nền ấy.

Phía Đông còn một lý do nữa: bàn tay dùng để kiểm lại dạng người. Tướng mặt và dáng người được xếp theo ngũ hành hình tướng; bàn tay là "bản sao nhỏ" của dạng người, nên người xem tay giỏi nhìn tay để xem mình xếp dạng người có đúng không.

Năm dạng tay theo ngũ hành

Phần tả dưới đây là đại ý chung của phần tướng tay trong Thần Tướng Toàn Biên và các bản Ma Y. Các bản chép lệch nhau ở chi tiết, nhưng khung năm dạng khá thống nhất.

Hai điều người mới học hay bỏ sót:

Mỗi dạng có thước đo riêng. Câu "Kim không ngại vuông, Thủy không ngại béo" của ngũ hành hình tướng áp nguyên cho bàn tay: tay Thủy tròn mềm là đúng dạng, không phải "tay béo"; tay Mộc gầy đốt lộ là đúng dạng, không phải "tay khổ". Sách chỉ chê khi tay lạc dạng: tay Kim mà thịt nhão, tay Thổ mà khô xác, tay Mộc mà cong vẹo.

Đa số là tay pha. Hiếm ai có bàn tay thuần một dạng. Lòng vuông kiểu Kim mà ngón dài có đốt kiểu Mộc là tay pha Kim – Mộc; lòng dày kiểu Thổ mà đầu ngón tròn kiểu Thủy là Thổ – Thủy. Cách xếp: lấy lòng bàn tay làm dạng chính, ngón làm dạng phụ.

Tay với người: hợp, giằng co

Cái làm phép tay ngũ hành của phương Đông khác hẳn phương Tây là nó không đứng một mình — nó đặt cạnh dạng người rồi xét theo ngũ hành sinh khắc:

Đọc bảng này như mô tả một khí chất nhiều lớp, không như phán tốt xấu. Một người dáng Mộc mà tay Kim có thể vừa thích đọc sách vừa làm thợ máy giỏi — hai lực kéo ấy, sống khéo thì thành hai thế mạnh.

Bốn dạng tay của phương Tây

Lối phương Tây đi một đường khác. Thập niên 1840, C. S. d'Arpentigny — một sĩ quan Pháp — chia bàn tay thành bảy dạng chủ yếu theo đầu ngón và độ đốt: tay sơ đẳng, tay đầu ngón bè (như lưỡi bay), tay hình nón, tay vuông, tay có đốt (ông gọi là tay "triết lý"), tay nhọn, và tay hỗn hợp. Cheiro cuối thế kỷ mười chín dùng lại khung bảy dạng ấy.

Về sau, các sách chỉ tay thế kỷ hai mươi gọn lại thành bốn dạng theo bốn nguyên tố — cách chia hay gặp nhất hiện nay — chỉ dựa trên hai số đo:

Cách đo của phương Tây vì thế gọn hơn: so bề dài lòng tay (từ nếp cổ tay đầu tiên tới chân ngón giữa) với bề ngang (ở chân bốn ngón), rồi so ngón giữa với bề dài lòng tay. Mốc "ngón dài" mỗi sách đặt một khác, thường quanh bảy, tám phần mười bề dài lòng tay — chỗ này nên coi là ước chừng.

Đối chiếu: cùng tên mà không cùng tay

Đặt hai hệ cạnh nhau sẽ thấy chỗ dễ lẫn nhất:

Ba cái bẫy rút ra từ bảng:

1. Tay "Nước" không phải tay Thủy. Sách Tây gọi tay dài mảnh là tay Nước vì gắn nó với cảm xúc; tướng thư Đông gọi tay tròn mềm là tay Thủy vì gắn nó với hình nước đọng. Người thấy mình "tay Nước" theo trắc nghiệm trên mạng rồi đọc tiếp phần tay Thủy của tướng thư là đọc nhầm sang một bàn tay khác.
2. Tay "Lửa" và tay Hỏa chỉ giống ở tính nết, không giống ở hình: một bên ngón ngắn, một bên ngón thon nhọn. Hai bên cùng đọc là người nhanh và nóng — thứ trùng hợp đến từ chữ "lửa", không từ quan sát chung.
3. Phương Tây không có Kim và Mộc, phương Đông không có Khí. Đừng ép năm vào bốn. Dạng tay "Khí" khi sang tiếng Việt hay bị gán thành "Kim" cho đủ bộ — một sự gán ghép của sách dịch, không có gốc ở cả hai phía.

Bài tổng quan xem chỉ tay có bảng so Đông – Tây ở các phần khác; bài gò bàn tay gặp một bẫy tên gọi tương tự với gò "Kim tinh".

Tự xếp dạng tay của mình

1. Ngửa bàn tay thuận dưới ánh sáng đều, ngón khép tự nhiên. Tay kia xem sau để so (chuyện tay nào ở bài xem tay trái hay tay phải).
2. Đo lòng tay: bề dài từ nếp cổ tay đầu tiên tới nếp chân ngón giữa; bề ngang ở chân bốn ngón. Hai số gần bằng nhau là lòng vuông; dài hơn rõ là lòng dài.
3. Đo ngón giữa từ nếp chân tới đầu ngón, so với bề dài lòng tay.
4. Nhìn đầu ngón và đốt: vuông, tròn, nhọn hay bè; đốt gọn hay lộ.
5. Sờ: chắc hay mềm, dày hay mỏng, ấm hay mát.
6. Ghi ra dạng phương Tây (theo bước 2, 3) và dạng phương Đông (theo cả năm bước). Thấy hai kết quả "không cùng tên" là bình thường — chính bảng đối chiếu ở trên giải thích vì sao.

Sách cổ nói gì

Hai tai dài chấm vai, hai tay dài quá gối. — Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi thứ nhất, đoạn tả Lưu Bị

Đại ý phần Luận thủ: tay là cành nhánh của thân, dùng để cầm nắm; tay nên dày mềm, ấm, sắc tươi; tay thô cứng, khô xác thì sách chê. Dạng tay phải hợp dạng người. — Ma Y Tướng Pháp, Luận thủ (đại ý)

Đại ý: khi tả năm dạng người ngũ hành, thiên Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân hầu như không tả bàn tay riêng; ở nhiều dạng chỉ ghi chung chung "tay chân nhỏ". — Linh Khu (đại ý)

Bình: ba dòng này đặt ở ba tầng. Câu Tam Quốc không phải tướng thư mà là tiểu thuyết — nó cho thấy trong văn hóa Hoa, tay dài đã thành dấu hiệu "người có tướng lạ" trước cả khi có phép xếp năm dạng tay. Luận thủ của Ma Y đọc bàn tay theo chất và theo sự hợp với thân. Còn Linh Khu, gốc cổ nhất của ngũ hành hình, gần như không nhìn tay — nghĩa là phép năm dạng tay là phần tướng thư đời sau tự phát triển thêm, không có từ gốc y học.

Đọc cho đúng mức

Hình tay nói nhiều về việc tay làm. Bàn tay người cấy lúa, thợ hồ, thợ rèn dày lên, ngón thô lại, chai cứng — tức là ngả dần về dạng Thổ, dạng Đất. Bàn tay người làm việc văn phòng giữ nguyên độ mảnh. Một phần không nhỏ của "khí chất thực tế, vững vàng" mà sách đọc ra từ tay Thổ có thể là đọc ngược: không phải tay dày nên chăm làm, mà là làm nhiều nên tay dày. Bài chỉ tay có thay đổi không bàn thêm chuyện tay đổi theo nghề.

Chưa có nghiên cứu nào cho thấy hình bàn tay đoán được tính cách. Ý tưởng "dạng người, dạng tay nói lên khí chất" đã được phương Tây thử ở quy mô lớn hơn với thể trạng toàn thân (Kretschmer, Sheldon) rồi bỏ, như bài ngũ hành hình tướng đã kể. Phần duy nhất có cơ sở thống kê ở bàn tay là tỉ lệ ngón trỏ – áp út, và ngay ở đó tương quan cũng yếu (bài ngón tay trong tướng thuật).

Vài thay đổi hình tay nên đi khám thay vì đọc tướng. Bàn tay người lớn to và dày dần lên qua vài năm, nhẫn chật dần, giày chật dần, nét mặt thô đi — nên đi khám nội tiết. Đầu ngón phình to, móng cong ôm như mặt kính đồng hồ — nên khám tim phổi (xem bài móng tay). Ngón tay sưng đỏ ở khớp, buổi sáng cứng khó nắm — nên khám cơ xương khớp. Những trường hợp này không phải "đổi dạng tay" theo nghĩa của sách.

Việc nên làm

• Xếp tay mình theo cả hai hệ bằng sáu bước trên; ghi dạng chính, dạng phụ.
• Đặt dạng tay cạnh dạng người theo bài ngũ hành hình tướng để thấy mình nhất quán hay nhiều lớp — dùng để hiểu mình, không để dán nhãn.
• Khi đọc tài liệu chỉ tay dịch từ tiếng Anh, kiểm xem "tay Nước", "tay Lửa" đang nói theo hệ nào trước khi đối chiếu với tướng thư.
• Bàn tay to dần, đầu ngón phình, khớp sưng: đi khám, không đọc tướng.

Nguồn tham khảo

• Thần Tướng Toàn Biên — phần tướng tay, năm dạng tay theo ngũ hành (đại ý).
• Ma Y Tướng Pháp — Luận thủ (đại ý).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân (đại ý, phần tả tay chân của năm dạng người).
• La Quán Trung — Tam Quốc Diễn Nghĩa, hồi thứ nhất (câu tả Lưu Bị dẫn nguyên văn).
• C. S. d'Arpentigny — La Chirognomie (thập niên 1840): bảy dạng bàn tay; Cheiro — Language of the Hand (1894) (đại ý).
• Sách chỉ tay phương Tây thế kỷ hai mươi: hệ bốn dạng tay theo bốn nguyên tố (đại ý).