Năm dạng người theo ngũ hành: Kim hình, Mộc hình, Thủy hình, Hỏa hình, Thổ hình

Ngũ hành hình tướng là cách tướng thư xếp người vào năm dạng theo dáng và sắc: Kim hình vuông vức, sắc trắng; Mộc hình dài thẳng, gầy; Thuỷ hình tròn đầy, mềm; Hoả hình nhọn, sắc đỏ; Thổ hình dày nặng, chắc. Mỗi dạng ứng một khí chất. Người thuần một dạng rất hiếm — phần lớn là dạng pha.

Năm dạng theo tướng thư

Phần tả dưới đây là đại ý chung của Thần Tướng Toàn Biên và các bản Ma Y, vốn chép khá giống nhau ở mục này. Màu "sắc" trong bảng là sắc khí trên da của chính người đó lúc khoẻ mạnh — không phải màu da theo chủng tộc, sẽ nói rõ ở dưới.

Cột cuối gắn năm dạng với năm đức nhân, lễ, tín, nghĩa, trí theo bảng phối ngũ hành quen thuộc. Đó là lối ghép chung của học thuật cổ, không phải tướng thư tự nghĩ ra — xem bảng ngũ hành phối vạn vật.

"Kim không ngại vuông, Thuỷ không ngại béo": mỗi dạng có thước đo riêng

Câu truyền rất rộng trong các tướng thư:

Kim không ngại vuông, Mộc không ngại gầy, Thuỷ không ngại béo, Hoả không ngại nhọn, Thổ không ngại dày nặng. Có bản đảo thứ tự các vế; nghĩa không đổi.

Đây là chỗ quan trọng nhất của cả phép ngũ hành hình, và là chỗ người mới học hay bỏ qua: không có dạng người "chuẩn" chung. Người Thuỷ hình mà béo là đúng dạng, không phải khuyết. Người Mộc hình mà gầy là đúng dạng. Cái tướng thư chê là lạc dạng: Mộc hình mà thân cong vẹo, Thuỷ hình mà thịt nhão không có khung, Kim hình mà xương lộ trơ như thiếu thịt.

Nói cách khác, ngũ hành hình là phép đánh giá sự nhất quán của một con người với chính kiểu của mình, không phải phép xếp hạng đẹp xấu. Đây là ý mà nhiều trang mạng hiểu ngược khi viết "Thổ hình là tướng giàu, Mộc hình là tướng nghèo".

Sinh khắc giữa hình và sắc

Tướng thư không dừng ở hình. Nó đặt hình cạnh sắc, cạnh hình phụ, rồi xét theo ngũ hành sinh khắc.

Hình với sắc. Kim hình mà sắc trắng là đúng dạng; sắc vàng (Thổ sinh Kim) là được sinh, thuận; sắc đỏ (Hoả khắc Kim) là bị khắc, sách coi là điểm trừ. Tương tự, Mộc hình mà sắc trắng bị Kim khắc; Thuỷ hình mà sắc vàng bị Thổ khắc. Vì sắc khí đổi theo sức khoẻ và thời gian (xem bài khí sắc), lớp này là lớp "động" của ngũ hành hình.

Hình chính với hình phụ. Người thuần một dạng là hiếm; thường gặp là "Kim mang Thổ", "Mộc mang Thuỷ"… Sách đọc theo sinh khắc: dạng phụ sinh dạng chính (Thổ đi với Kim, Thuỷ đi với Mộc) là hợp; dạng phụ khắc dạng chính (Hoả lẫn trong Kim, Kim lẫn trong Mộc) là có chỗ giằng co.

Một ví dụ cụ thể để thấy cách đọc: một người khung mặt vuông, vai ngang (Kim) nhưng thân dài, ngón tay thon (Mộc). Kim khắc Mộc — sách đọc là người có hai lực kéo: một bên muốn quyết nhanh, làm thẳng, một bên muốn nghĩ kỹ, học thêm. Đọc kiểu ấy là mô tả một khí chất phức tạp, không phải phán tốt hay xấu.

Gốc cũ hơn tướng thư: sách Linh Khu

Nhiều người tưởng ngũ hành hình là của tướng thư. Thật ra văn bản cổ hơn còn lại là thiên Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân trong sách Linh Khu, phần thứ hai của Hoàng Đế Nội Kinh. Sách này chia người thành năm dạng theo ngũ hành, rồi mỗi dạng lại chia năm theo năm âm giác, chuỷ, cung, thương, vũ — thành hai mươi lăm hạng người.

Đại ý lời tả người Mộc hình trong Linh Khu: sắc xanh, đầu nhỏ, mặt dài, vai lưng lớn, thân thẳng, tay chân nhỏ; có tài, lao tâm, ít sức, hay lo nghĩ về việc; chịu được mùa xuân hè, không chịu được thu đông, gặp thu đông dễ sinh bệnh. Người Kim hình: mặt vuông, sắc trắng, đầu nhỏ, vai lưng nhỏ, tay chân nhỏ; sống thanh liêm, tính gấp, lặng mà cứng, giỏi làm quan lại.

Ba điều đáng chú ý khi đặt Linh Khu cạnh tướng thư đời sau:

1. Mục đích khác nhau. Linh Khu dùng năm dạng để biết người này dễ ốm vào mùa nào, tức là để chữa bệnh. Tướng thư dùng chúng để đoán tính và vận. Cùng một bộ khung, hai môn dùng cho hai việc.
2. Hình tả không khớp hẳn. Linh Khu tả người Thổ hình mặt tròn, đầu to, nhiều thịt — khá gần với cái tướng thư đời sau gọi là Thuỷ hình. Người Kim hình của Linh Khu thì nhỏ người, trong khi tướng thư hay tả Kim hình vuông chắc. Hai truyền thống không phải một.
3. Định kiến có từ gốc. Linh Khu gán cho người Thuỷ hình những nét như không biết kính sợ, giỏi lừa người. Đó là ví dụ cho thấy khuôn loại cổ mang cả thành kiến của người viết — lý do để đọc tất cả các bảng tính cách theo hình dạng với một khoảng cách.

Ai muốn đi tiếp phía y học xem bài ngũ hành ứng ngũ tạng.

Hợp nghề: đọc như khí chất, không như số phận

Đề tài "dạng người nào hợp nghề nào" được hỏi nhiều nhất, và cũng là chỗ dễ trượt nhất. Linh Khu có một câu gần với lời khuyên nghề nghiệp — Kim hình "giỏi làm quan lại" — còn tướng thư phần lớn nói về khí chất. Bảng dưới là cách đọc phổ biến hiện nay, suy từ khí chất trong sách, không phải lời sách cổ:

Cách dùng đúng: đọc bảng này như một câu hỏi — "mình có thấy dễ chịu trong môi trường đó không?" — rồi kiểm bằng trải nghiệm thật của mình. Cách dùng sai: chọn nghề cho con theo dáng người, hoặc loại ứng viên vì "mặt tròn không hợp làm kế toán".

Sách cổ nói gì

Kim không ngại vuông, Mộc không ngại gầy, Thuỷ không ngại béo, Hoả không ngại nhọn, Thổ không ngại dày nặng. — câu truyền trong các tướng thư, có trong phần ngũ hành hình của Thần Tướng Toàn Biên và các bản Ma Y (thứ tự vế có bản khác)

Bình: câu này dạy đánh giá người theo chuẩn của chính họ. Áp vào đời sống: đừng bắt người chậm chắc phải nhanh như người Hoả, đừng chê người hay nghĩ là thiếu quyết đoán.

Đại ý thiên Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân: người có năm dạng, mỗi dạng có sắc, có hình, có tính, có mùa chịu được và mùa dễ sinh bệnh. — Linh Khu

Bình: gốc y học của ngũ hành hình nhắc rằng phép xếp loại này sinh ra để chăm sóc một con người theo đúng thể trạng của họ, không phải để xếp hạng.

Đọc cho đúng mức

Phương Tây từng thử và đã bỏ. Năm 1921, bác sĩ tâm thần Ernst Kretschmer chia người thành ba thể trạng và gắn mỗi thể với một kiểu tính cách. Năm 1940, William Sheldon làm hệ ba dạng béo, cơ bắp, gầy, kèm ba khí chất. Cả hai từng rất thịnh, rồi bị giới tâm lý học bỏ vì các nghiên cứu sau không lặp lại được mối liên hệ chặt, và vì cách đo của Sheldon có nhiều vấn đề. Ngũ hành hình là cùng một kiểu ý tưởng, chưa từng được kiểm chứng tốt hơn.

Hình đổi theo tuổi và nếp sống. Một thiếu niên gầy dài kiểu Mộc có thể thành người đầy đặn kiểu Thuỷ ở tuổi bốn mươi. Ăn uống, nghề nghiệp, thể thao, bệnh tật đều đổi dáng người. Nên coi ngũ hành hình là trạng thái hiện tại nhiều hơn là bản chất cố định.

Sắc không phải màu da chủng tộc. Người viết tướng thư sống trong một cộng đồng khá đồng nhất về màu da; "trắng", "đen", "vàng" của họ là sắc khí đổi theo sức khoẻ trong cùng một người. Đọc "Thuỷ sắc đen" thành nhận xét về người da sẫm là đọc sai sách và là kỳ thị.

Không phán qua khuyết tật. Người có dị tật cột sống, người dùng xe lăn, người sau tai nạn không "lạc dạng" theo nghĩa của sách. Tướng thư không viết cho trường hợp này, và không có lý do gì để áp vào.

Việc nên làm

• Đứng trước gương nhìn tổng thể — khung mặt, vai, tay — rồi tự hỏi mình gần dạng nào nhất, dạng phụ là gì. Ghi lại, vài năm sau xem lại.
• Đối chiếu với bàn tay theo bài bàn tay theo ngũ hành: tướng thư dùng tay để kiểm lại dạng người.
• Dùng bảng khí chất để hiểu người khác khác mình thế nào, nhất là trong gia đình và nhóm làm việc, chứ không để dán nhãn.
• Đọc tiếp hình dáng khuôn mặt và cốt cách.

Nguồn tham khảo

• Thần Tướng Toàn Biên — phần ngũ hành hình tướng (đại ý).
• Ma Y Tướng Pháp — các bài luận ngũ hành hình (đại ý; câu "Kim bất hiềm phương…" có bản đảo thứ tự vế).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — thiên Âm Dương Nhị Thập Ngũ Nhân (đại ý lời tả Mộc hình, Kim hình, Thổ hình, Thuỷ hình).
• Ernst Kretschmer — Thể trạng và tính cách, 1921.
• William H. Sheldon — Các dạng thể chất người, 1940.