Hình pháp và lý pháp: hai nửa của phong thủy, phái nào coi nửa nào là gốc

Hình pháp (loan đầu, hình thế) là phần phong thủy xét dáng núi, dòng nước, thế đất bằng mắt và chân. Lý pháp (lý khí) là phần xét phương vị, quẻ, sao, thời vận bằng la kinh và lịch. Phép Giang Tây gắn tên Dương Quân Tùng coi hình là gốc; phép Phúc Kiến, thịnh từ Vương Cấp đời Tống, coi quẻ sao là gốc. Phần lớn thầy giỏi dùng cả hai, hình trước lý sau.

Hai câu hỏi khác nhau về cùng một mảnh đất

Cách dễ hiểu nhất để phân biệt hai nửa: chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau.

• Hình pháp hỏi: khí có tới và dừng ở đây không? Núi phía sau có che gió không, nước phía trước có ôm lại không, chỗ đặt nhà hay mộ có phải chỗ đất "thắt lại rồi mở ra" không.
• Lý pháp hỏi: khí ở đây hợp với hướng nào, thời nào, người nào? Ngồi sơn nào, nhìn hướng nào, năm nào làm thì lợi, vận nào thì suy.

Một chỗ đất có thể đạt câu hỏi thứ nhất mà vướng câu thứ hai (thế đất đẹp nhưng hướng không hợp vận), hoặc ngược lại (hướng "chuẩn sách" nhưng đặt ngay đầu một con đường đâm thẳng vào). Năm yếu tố Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng (bài Long, Huyệt, Sa, Thủy, Hướng) cho thấy ngay sự phân công ấy: bốn yếu tố đầu thuộc hình, yếu tố cuối là chỗ lý pháp vào cuộc.

Vương Vĩ chia hai phép như thế nào

Cách chia phong thủy thành hai dòng quen dùng hôm nay có một văn bản gốc rất hay được dẫn: Thanh Nham Tùng Lục của Vương Vĩ đời Minh. Đại ý đoạn ấy:

• Phép Tông miếu khởi ở đất Mân (Phúc Kiến), gốc đã lâu, đến đời Tống Vương Cấp mới thịnh. Phép này chủ về sao và quẻ: núi dương thì hướng dương, núi âm thì hướng âm, không để lẫn; thuần lấy bát quái, ngũ tinh để định lý sinh khắc. Vương Vĩ nhận xét phép này truyền ở vùng Chiết Giang, nhưng đến thời ông người dùng đã ít.
• Phép Giang Tây khởi từ Dương Quân Tùng, Tăng Văn Địch người đất Cám (Giang Tây), sau có Lại Đại Hữu, Tạ Tử Dật tinh thông. Phép này chủ về hình thế: xét khí khởi từ đâu, dừng ở đâu để định vị trí và hướng, chuyên xét long, huyệt, sa, thủy phối hợp với nhau. Vương Vĩ nói vùng phía nam sông lớn ai cũng theo phép này.

Có hai điều đáng chú ý trong đoạn văn ấy, ít bài viết nhắc tới:

1. Vương Vĩ là học giả viết sách tạp ký, không phải thầy địa lý. Ông mô tả hiện trạng nghề ở thời mình, không tuyên bố phái nào đúng.
2. Ở thời ông, phép Giang Tây (hình) là dòng chính, còn phép Phúc Kiến (lý) đang lép. Hình ảnh "phong thủy là la kinh và quẻ" mà nhiều người có hôm nay là sản phẩm của các đời sau, nhất là từ khi các phái lý khí như Huyền Không, Bát Trạch, Tam Hợp in sách đại trà đời Thanh.

Bảng đối chiếu hai nửa

Dòng cuối bảng là chỗ người đọc hôm nay nên để ý nhất. Phần hình pháp nói về những thứ có thật, đo được: gió, nước, độ dốc, khoảng mở. Phần lý pháp là hệ thống ký hiệu chặt chẽ nhưng chưa ai chứng minh được bằng thực nghiệm. Chuyện này được bàn kỹ ở bài phong thủy có khoa học không.

Câu "loan đầu là thể, lý khí là dụng" từ đâu ra

Đây là câu được nhắc gần như trong mọi sách phong thủy hiện đại. Nhưng truy nguồn thì có hai lớp cần tách:

• Khung "thể – dụng" là thuật ngữ triết học, phổ biến từ Tống Nho. Trình Di, trong lời tựa Dịch Truyện, viết câu nổi tiếng "thể dụng nhất nguyên, hiển vi vô gián" (thể và dụng cùng một nguồn, cái hiện và cái ẩn không cách nhau). "Thể" là bản chất, cái đứng yên; "dụng" là chỗ phát ra tác dụng.
• Câu áp khung ấy vào phong thủy thì chúng tôi chưa tìm thấy trong các sách địa lý đời Tống, Minh tiêu biểu như Táng Thư, Hám Long Kinh, Thanh Nang Áo Ngữ. Nó xuất hiện nhiều trong sách và lời giảng của các thầy đời sau, như một cách tổng kết. Chúng tôi không xác định được ai nói đầu tiên, nên ghi là "câu tổng kết của nghề, không rõ xuất xứ".

Hiểu theo khung thể – dụng thì câu ấy nói: hình là cái nền có thật (đất có tụ khí hay không), lý là cách khai thác cái nền ấy (đón khí theo hướng nào, lúc nào). Không có thể thì dụng không có chỗ bám. Đó cũng là lý do Tưởng Đại Hồng đời Thanh, người được phái Huyền Không tôn làm tổ, trong Địa Lý Biện Chính vẫn đại ý nhấn rằng không có long chân huyệt thật thì lý khí không có chỗ dùng: một ông tổ của lý khí cũng không bỏ hình.

Mỗi phái nghiêng về nửa nào

Nói "phái hình" và "phái lý" là nói gọn. Thực tế các phái lớn đều có cả hai, chỉ khác chỗ đặt trọng tâm:

Ở Huyền Không, chỗ hình và lý gặp nhau rõ nhất: một tinh bàn "vượng sơn vượng hướng" chỉ phát huy khi phía sau thật có núi, phía trước thật có nước (hoặc đường, khoảng trống). Tinh bàn đẹp mà sau lưng là sông, trước mặt là tường cao thì sách của chính phái ấy gọi là thượng sơn hạ thủy, coi là cục xấu. Nghĩa là ngay phái lý khí "thuần" nhất cũng đòi hỏi hình.

Áp vào một căn nhà phố

Với nhà phố đô thị Việt Nam, hai nửa được đọc như sau:

• Hình: đường lớn trước nhà là "nước", nhà cao tầng sau lưng là "núi", hai nhà hai bên là Thanh Long, Bạch Hổ, khoảng vỉa hè và lòng đường là minh đường. Đường đâm thẳng vào cửa, góc nhọn công trình đối diện là hình sát. Những thứ này nhìn bằng mắt, không cần la kinh (bài loan đầu trong phố).
• Lý: đo tọa hướng chính xác bằng la kinh hay bản đồ vệ tinh, xét theo phái mình tin (Bát Trạch, Huyền Không). Đây là phần tính trên giấy.

Thứ tự làm: kiểm hình trước. Nhà bị đường đâm, bị nhà cao chắn sát mặt tiền, bị ngập mỗi mùa mưa thì không con số lý khí nào bù được. Qua được phần hình rồi mới tính chuyện hướng hợp vận.

Sách cổ nói gì

Thanh Nham Tùng Lục của Vương Vĩ, đại ý: phép địa lý đời sau chia làm hai. Một là phép Tông miếu, khởi ở đất Mân, đến Vương Cấp đời Tống thì thịnh, chủ về sao quẻ, núi dương hướng dương, núi âm hướng âm, thuần lấy bát quái ngũ tinh định sinh khắc. Hai là phép Giang Tây, khởi từ Dương Quân Tùng, Tăng Văn Địch, chủ về hình thế, xét khí khởi đâu dừng đâu mà định vị hướng, chuyên chỉ long huyệt sa thủy phối hợp. — Thanh Nham Tùng Lục

Bình: một học giả ngoài nghề đã tóm gọn cả môn trong hai câu, và cách tóm ấy đứng vững năm trăm năm. Điều đáng học ở đây là cách ông mô tả chứ không phán xử: hai phép trả lời hai câu hỏi, không phải hai đáp án cho một câu hỏi.

"Thể và dụng cùng một nguồn, cái hiện rõ và cái vi ẩn không cách nhau." — Trình Di, lời tựa Dịch Truyện

Bình: nếu "loan đầu là thể, lý khí là dụng" mượn khung của Trình Di, thì phải mượn trọn: thể và dụng không tách được. Người chỉ học la kinh mà bỏ đi xem đất, hay chỉ xem đất mà coi thường hướng, đều đã cắt đôi một thứ mà chính khung lý thuyết ấy coi là một.

Đọc cho đúng mức

• Cách chia hai phép là cách gom của người đời sau. Bản thân các thầy xưa thường học cả hai, ranh giới giữa "phái hình" và "phái lý" mờ hơn nhiều so với bảng ở trên.
• Nhân vật gắn với mỗi phép (Dương Quân Tùng, Vương Cấp) có thật trong ghi chép, nhưng nhiều sách mang tên họ là của người đời sau viết rồi gắn tên.
• Xuất xứ câu "loan đầu là thể, lý khí là dụng" chúng tôi chưa xác định được; nếu bạn biết văn bản cổ có câu này, đó là thông tin chúng tôi muốn nhận.
• Phần lý pháp của mọi phái đều chưa được kiểm chứng bằng thực nghiệm; các phái còn nói ngược nhau về cùng một căn nhà.

Việc nên làm

• Khi một thầy xem nhà, để ý thứ tự: thầy có đi quanh nhà, nhìn đường, nhìn nhà bên trước khi mở la kinh không. Thứ tự ấy nói nhiều về tay nghề.
• Tự kiểm phần hình cho nhà mình: gió vào từ đâu, nắng chiều đánh vào mặt nào, nước mưa thoát ra sao, có đường đâm, góc nhọn không.
• Nếu muốn đi tiếp phần lý, chọn một phái và theo cho trọn, đừng trộn quy tắc của nhiều phái.
• Dùng công cụ tính hướng của site để có số liệu hướng trước khi đọc sách lý khí.

🧭Hướng nhà Bát Trạch
Cung phi chủ nhà, tám phương cát hung, đặt cửa – bếp – giường.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Vương Vĩ, Thanh Nham Tùng Lục — đoạn chia phép địa lý làm hai, đại ý.
• Trình Di, Dịch Truyện — lời tựa, câu "thể dụng nhất nguyên, hiển vi vô gián" (nguyên văn).
• Hám Long Kinh — sách loan đầu gắn tên Dương Quân Tùng, đại ý.
• Tưởng Đại Hồng, Địa Lý Biện Chính — đại ý.