Phái Tam Hợp: thủy khẩu, song sơn ngũ hành, mười hai trường sinh — và cách đọc thủy khẩu ở nhà phố

Phái Tam Hợp là dòng phong thủy lý khí định cục của đất theo thủy khẩu — chỗ nước rời khỏi tầm mắt. Thủy khẩu rơi vào kho Thìn, Tuất, Sửu hay Mùi thì đất thuộc Thủy, Hỏa, Kim hay Mộc cục; trên cục ấy trải mười hai trường sinh lên mười hai song sơn để biết nước nên đến từ đâu và nhà nên quay về đâu.

Ba trụ của phái trong một đoạn

Tên "Tam Hợp" lấy từ bốn bộ tam hợp của địa chi: Thân Tý Thìn (Thủy), Hợi Mão Mùi (Mộc), Dần Ngọ Tuất (Hỏa), Tỵ Dậu Sửu (Kim). Mỗi bộ có ba chữ ứng với ba vị Trường Sinh, Đế Vượng, Mộ của một hành. Cả phép dựng trên ba thứ:

• Thủy khẩu là điểm gốc. Đo được nó là biết cục. Bài tứ đại thủy khẩu giải vì sao cửa nước phải là bốn kho.
• Song sơn ngũ hành ghép 24 sơn thành 12 cặp, mỗi cặp 30 độ (Nhâm Tý, Quý Sửu, Cấn Dần…), cho vừa với vòng 12 vị.
• Mười hai trường sinh trải lên 12 cặp ấy, cho biết phương nào là sinh, vượng, phương nào là suy, mộ. Bảng đủ bốn cục ở bài mười hai trường sinh trong phái Tam Hợp.

Bài này không chép lại hai bảng đó. Nó bàn phần còn lại: phái từ đâu ra, la kinh của phái đọc thế nào, lập hướng ra sao, và cái khó nhất với người Việt sống ở phố — thủy khẩu của một căn nhà phố nằm ở đâu.

Dòng truyền và cuốn sách làm nên phái

Như mọi dòng lý khí lớn, Tam Hợp nhận Dương Quân Tùng cuối Đường làm tổ (bài Dương Công phong thủy), rồi kể qua các thầy đời Tống như Lại Văn Tuấn. Phần này thuộc lời truyền của nghề: không có văn bản đời Đường, đời Tống nào của phái còn để đối chiếu.

Thứ có thật trong tay là sách đời Thanh, và quan trọng nhất là Địa Lý Ngũ Quyết của Triệu Cửu Phong. Ngũ Quyết chia việc xem đất làm năm phần — long, huyệt, sa, thủy, hướng (bài năm yếu tố địa lý) — và ở hai phần cuối, biến thủy pháp thành một thủ tục có bước: đứng ở minh đường, đo thủy khẩu, ra cục, khởi trường sinh, xét nước đến, lập hướng. Hầu hết sách Tam Hợp phổ thông hiện nay, kể cả sách dịch sang tiếng Việt, đi theo khung này.

Có một chi tiết ít người để ý: cũng Triệu Cửu Phong viết Dương Trạch Tam Yếu, cuốn sách nhà ở dùng phép du niên kiểu Bát Trạch, lấy cửa – phòng chủ – bếp làm ba yếu tố (bài Dương Trạch Tam Yếu). Nghĩa là trong đầu chính tác giả của Ngũ Quyết, Tam Hợp và phép du niên không phải hai phe đánh nhau. Tam Hợp lo phần ngoài nhà — đất, nước, hướng cả khối; du niên lo phần trong nhà — cửa nào, phòng nào, bếp đặt đâu. Chuyện hai bên "nói ngược nhau" phần lớn sinh ra khi người đời sau đem hai tầng ấy ra so trên cùng một câu hỏi.

La kinh Tam Hợp: thủy đọc ở vòng phùng châm

La kinh Tam Hợp có ba vòng 24 sơn lệch nhau nửa sơn: chính châm, trung châm (lùi 7,5 độ), phùng châm (tiến 7,5 độ). Khẩu quyết của phái phân việc: chính châm cách long (định long, lập hướng), trung châm tiêu sa (xét gò, nhà cao), phùng châm nạp thủy (xét nước). Bảng độ ba vòng ở bài chính châm, trung châm, phùng châm.

Với thủy khẩu, chuyện vòng nào không phải chuyện chữ nghĩa. Song sơn rộng 30 độ nên phần lớn số đo cho cùng một cặp ở cả hai vòng, nhưng có một dải 7,5 độ ở mỗi ranh giới thì đổi. Chúng tôi chạy bộ tính 24 sơn của trang (cùng bộ dùng cho công cụ phi tinh) với hai số đo:

Bảy độ khác nhau, một bên là thủy khẩu đẹp nhất của một cục, một bên là thứ cả bốn cục đều chê. Khi thầy Tam Hợp báo kết quả, câu nên hỏi đầu tiên là thầy đọc thủy khẩu ở vòng nào. Câu thứ hai là số đo bằng độ, để tự xem nó có rơi vào dải nhạy ấy không.

Lập hướng: hai hướng chính và những hướng mượn

Có cục rồi, Tam Hợp chọn hướng sao cho hướng, thủy khẩu và nước đến cùng nằm trong một trật tự. Ngũ Quyết bàn nhiều hướng; hai hướng được coi là chính cách:

• Chính vượng hướng: hướng đặt ở vị Đế Vượng của cục. Nước phải chảy trước mặt từ trái sang phải (đứng trong nhà nhìn ra) rồi đi ra ở Mộ — sách gọi là "tả thủy đảo hữu".
• Chính sinh hướng: hướng đặt ở vị Trường Sinh của cục. Nước chảy từ phải sang trái — "hữu thủy đảo tả".

Lấy Kim cục (thủy khẩu Quý Sửu) làm ví dụ: chính vượng hướng là Canh Dậu, nhìn về Tây; chính sinh hướng là Tốn Tỵ, nhìn về Đông Nam. Hướng Dậu cộng thủy khẩu Sửu cộng Tỵ là đủ ba chữ Tỵ Dậu Sửu — bộ tam hợp Kim. Đây là cái mà sách gọi là "tam hợp liên châu": ba điểm trên đất khớp một bộ tam hợp.

Ngoài hai hướng ấy, các bản giảng Ngũ Quyết còn kể những hướng biến cách, khi thủy khẩu không cho phép lập chính cách: tự sinh hướng, tự vượng hướng, mộ hướng, dưỡng hướng… Ý chung là mượn vòng trường sinh của chính hướng thay cho vòng của cục. Ví dụ hay được giảng: nhà hướng Canh Dậu mà nước ra ở Tân Tuất. Theo cục Hỏa thì Canh Dậu là vị Tử, không đẹp; nhưng xét theo vòng của chính hướng Dậu (Kim), Tân Tuất là vị Suy, nước đi ra ở vị suy của hướng — được đọc là "tự vượng". Tên gọi, số lượng và điều kiện của các hướng biến cách khác nhau giữa các bản; đây là phần nên học từ một bản chú cụ thể, không nên ghép từ nhiều nơi.

Đọc thủy khẩu ở nhà phố

Ngũ Quyết viết cho đất có sông, có ruộng. Người đọc ở Hà Nội hay Sài Gòn thì đứng trước một con đường. Theo lối mà các bài loan đầu trong phố đã dùng, đường là thủy: nơi xe và nước mưa cùng chảy. Vấn đề là đường dài cả cây số; "chỗ nước rời khỏi tầm mắt" của một căn nhà phố là chỗ nào?

Bước một: biết đường dốc về phía nào

Thủy khẩu của Tam Hợp là chỗ nước đi, nên trước hết phải biết nước đi về phía nào. Ở phố, mắt thường gần như không thấy độ dốc. Cách đơn giản nhất là ra xem lúc mưa to: nước dọc mép đường chảy về đâu. Không chờ được mưa thì đổ một chai nước ở mép vỉa hè trước cửa và nhìn nó bò. Đây là bước mà người xem nhà hay bỏ, và cũng là bước quyết định nhiều nhất.

Bước hai: tìm chỗ dòng nước thật sự rời đi

Ba trường hợp hay gặp:

1. Nhà mặt phố, cách vài chục mét có ngã ba hoặc khúc rẽ. Thủy khẩu là góc rẽ ấy, hoặc miệng cống thu lớn ở góc — chỗ nước mưa của đoạn đường trước nhà bị nuốt vào hoặc quẹo đi.
2. Nhà trong hẻm. Nếu hẻm dốc ra đường lớn, thủy khẩu là miệng hẻm, không phải con đường lớn ngoài kia. Hẻm cụt dốc vào trong thì nước dồn về cuối hẻm; đó là trường hợp người xem nhà nên chú ý trước hết vì chuyện ngập, chưa cần nói đến cục.
3. Nhà góc hai mặt tiền. Có hai dòng. Ngũ Quyết lấy dòng lớn làm chủ; ở phố, dòng lớn là con đường nhận nhiều nước và nhiều xe hơn, thường là đường có cống thu chính.

Bước ba: cảnh giác với đường bàn cờ

Một điểm chỉ thấy khi tính ra số: con đường thẳng chạy đúng Bắc – Nam hay Đông – Tây thì điểm mút tầm mắt của nó nằm gần 0, 90, 180, 270 độ — tức Tý, Mão, Ngọ, Dậu. Bốn chữ này lại đúng là bốn vị Đế Vượng của bốn cục. Nghĩa là nếu lấy "chỗ con đường khuất tầm mắt" làm thủy khẩu, gần như mọi căn nhà trên một khu phố bàn cờ chính hướng đều bị đọc là "phá vượng". Kết quả đồng loạt như vậy cho thấy cách lấy điểm sai, chứ không phải cả khu phố xấu. Ở đường thẳng, thủy khẩu nên lấy theo chỗ nước thật sự đổ vào cống hay rẽ đi, thường gần hơn nhiều so với điểm mút tầm mắt.

Bước bốn: đứng đâu mà đo

Minh đường của nhà phố là khoảng vỉa hè, sân trước cửa. Đứng ở giữa khoảng ấy, ngắm về thủy khẩu đã chọn, đọc độ. Tránh đứng sát cửa cuốn, cổng sắt, xe máy (bài đo hướng sai ở đâu); nếu số đo gần ranh giới hai cặp sơn, đo lại từ hai đầu mặt tiền.

Một ví dụ dựng sẵn

Nhà mặt phố, cửa nhìn về Tây (270 độ, sơn Dậu). Con đường chạy Bắc – Nam ngay trước nhà, dốc về phía Bắc. Cách khoảng 20 mét về phía Bắc có ngã ba, nước mưa rẽ vào đường ngang chạy về phía Đông, cống thu nằm ở góc. Đứng giữa vỉa hè ngắm góc có cống, đo được 17 độ.

• 17 độ là Quý ở cả chính châm lẫn phùng châm, thuộc cặp Quý Sửu: Kim cục.
• Đứng trong nhà nhìn ra Tây, bên trái là phía Nam, bên phải là phía Bắc. Nước trước nhà chảy từ Nam lên Bắc, tức từ trái sang phải.
• Hướng Dậu là Đế Vượng của Kim: chính vượng hướng, tả thủy đảo hữu. Theo Tam Hợp, đây là cách đẹp.

Giờ đổi một chi tiết: đường dốc về phía Nam, nước đi về một khúc rẽ ở khoảng 200 độ (sơn Đinh, cặp Đinh Mùi). Đất thành Mộc cục; Canh Dậu là vị Thai của Mộc cục, không còn là chính cách. Căn nhà, cái cửa, con đường không đổi; chỉ chiều dốc của mặt đường đổi.

Tam Hợp khác Bát Trạch ở đâu

Lấy đúng căn nhà trên. Bát Trạch xét theo tọa: nhà tọa Mão là Chấn trạch, thuộc Đông tứ trạch. Cửa chính giữa mặt tiền nằm ở phương Tây (Đoài); theo phép du niên (tính bằng công cụ hướng nhà của trang), Đoài so với Chấn là Tuyệt Mệnh. Cách lấy trạch theo tọa ở bài Bát Trạch xét nhà. Bát Trạch sẽ khuyên dịch cửa hoặc dùng cửa phụ; Tam Hợp khen chính căn nhà ấy. Và lời khen của Tam Hợp mất đi nếu con đường dốc ngược lại, trong khi kết luận của Bát Trạch không nhúc nhích.

Hai cột không loại trừ nhau. Như chính Triệu Cửu Phong đã làm, có thể dùng Tam Hợp để xét căn nhà đứng trong dòng nước có thuận không, rồi dùng du niên để sắp phòng bên trong. Cái không nên làm là đem câu "Tuyệt Mệnh" của Bát Trạch để bác câu "chính vượng hướng" của Tam Hợp, hay ngược lại — hai câu trả lời cho hai câu hỏi khác nhau (bài trộn nhiều phái có ví dụ ba phái).

Sách cổ nói gì

Khí cưỡi gió thì tan, gặp nước làm ranh thì dừng. — Táng Thư, tương truyền Quách Phác

Bình: Táng Thư nói nước giữ khí lại. Tam Hợp đi thêm một bước mà Táng Thư không đi: biến "nước" thành một con số trên la kinh. Địa Lý Ngũ Quyết, đại ý, dạy rằng phải lấy thủy khẩu làm chỗ bắt đầu, có cục mới nói đến hướng; nước đến từ phương sinh vượng, đi ra phương suy mộ thì thuận, ngược lại thì nghịch; lập hướng mà không xét nước thì không có gốc. Cái hay của thủ tục ấy là hai người đo cùng một chỗ ra cùng một cục. Cái giới hạn là cả cuộc đất bị rút về một điểm — và ở phố, việc chọn điểm ấy đòi hỏi phán đoán nhiều hơn sách tả.

Đọc cho đúng mức

Tam Hợp là một hệ quy ước nhất quán, không phải định luật tự nhiên. Một dòng nước "phá vượng" không làm căn nhà hao hụt; nó chỉ có nghĩa là theo khung của Tam Hợp, thế nước ấy không đẹp. Phái Tam Nguyên đọc cùng mảnh đất bằng vận và tinh bàn, có thể kết luận ngược lại (bài Tam Nguyên và Tam Hợp); Tưởng Đại Hồng còn chê thẳng việc gán trường sinh cố định lên 24 sơn.

Ở phố, độ tin của phép này phụ thuộc vào việc chọn thủy khẩu, mà việc ấy là phán đoán. Phần chắc có ích thì lại nằm ngay trong bước một: biết nước mưa trước nhà đi đâu, nhà có nằm ở chỗ trũng nhận nước của cả đoạn đường không. Đó là chuyện kỹ thuật mà phái nào cũng đồng ý.

Việc nên làm

• Trước khi nghe lời phán theo Tam Hợp, tự làm bước một: xem nước mưa trước nhà chảy về đâu.
• Hỏi thầy ba câu: thủy khẩu lấy ở điểm nào, đọc ở vòng la kinh nào, số đo bao nhiêu độ.
• Nếu thủy khẩu nằm trong dải 7,5 độ sát ranh giới hai cặp sơn, coi kết luận là chưa chắc; đo lại ở hai đầu mặt tiền.
• Dùng Tam Hợp cho câu hỏi "căn nhà đứng trong dòng nước có thuận không", dùng phép khác cho bố trí trong nhà; đừng đem hai kết luận ra bác nhau.

Nguồn tham khảo

• Triệu Cửu Phong — Địa Lý Ngũ Quyết, đời Thanh, phần thủy và phần hướng (dẫn đại ý).
• Triệu Cửu Phong — Dương Trạch Tam Yếu, đời Thanh (dẫn đại ý, về việc cùng một tác giả viết cho nhà ở theo du niên).
• Táng Thư, tương truyền Quách Phác — câu "khí thừa phong tắc tán, giới thủy tắc chỉ".
• Bảng đọc chính châm, phùng châm và phép du niên tính bằng bộ tính 24 sơn và công cụ hướng nhà của trang.