Lịch sử phong thủy: từ lời bói dựng ấp đời Thương đến la bàn đời Tống, mốc nào có chứng cứ

Phong thủy không có ngày ra đời; nó thành hình qua nhiều lớp. Mốc có chứng cứ sớm nhất là lời bói xin dựng ấp trên giáp cốt đời Thương và đoạn Kinh Thi tả ông Công Lưu "xem âm dương, xét dòng suối" chọn đất. Chữ "phong thủy" xuất hiện trong Táng Thư, được ghi nhận từ đời Tống. La kinh dùng kim nam châm có chứng cứ rõ từ đời Tống, trong Mộng Khê Bút Đàm.

Hai loại mốc: truyền thuyết và chứng cứ

Lịch sử phong thủy kể trên mạng thường bắt đầu bằng Phục Hy vẽ quẻ, Hoàng Đế làm xe chỉ nam, Chu Công đặt la bàn. Những chuyện ấy có trong truyền thuyết, không có trong khảo cổ hay văn bản đương thời. Bài này đi theo cách ngược lại: chỉ đặt một mốc khi có vật hay văn bản chứng cho nó, và nói rõ chứng cứ ấy chứng được gì, không chứng được gì.

Trước chữ: ngôi mộ rồng hổ ở Tây Thủy Pha

Năm 1987, ở Tây Thủy Pha, Bộc Dương (Hà Nam), các nhà khảo cổ mở một ngôi mộ văn hoá Ngưỡng Thiều, khoảng sáu nghìn năm tuổi. Hai bên bộ hài cốt có hai hình xếp bằng vỏ trai: một con rồng ở phía Đông, một con hổ ở phía Tây. Ngôi mộ này thường được dẫn là "Thanh Long, Bạch Hổ đầu tiên".

Nó chứng được một điều: từ rất sớm, người ta đã gắn con vật với phương hướng quanh người đã khuất. Nó không chứng được rằng thời ấy có phép chọn đất. Khoảng cách giữa ngôi mộ ấy và Táng Thư là hơn bốn nghìn năm; gọi nó là "phong thủy đầu tiên" là đặt tên đời sau cho vật đời trước. Bài tứ linh kể đường đi của bốn linh vật từ trời xuống đất.

Đời Thương: dựng ấp là việc phải bói

Giáp cốt đời Thương chép nhiều lời bói hỏi việc "tác ấp", dựng ấp: vua dựng ấp ở chỗ này, Thượng Đế có thuận không. Việc lập nơi ở mới đủ quan trọng để hỏi thần linh, và câu trả lời đến từ vết nứt trên mai rùa, xương bò, không phải từ dáng đất.

Đây là gốc của chữ "bốc trạch" (bói chỗ ở): bói, chứ chưa phải xem. Bài giáp cốt văn và bói mai rùa giải cách đọc những lời bói ấy.

Kinh Thi: lần đầu thấy người ta nhìn đất

Bước ngoặt nằm trong Kinh Thi. Thiên Công Lưu (Đại Nhã) kể ông tổ nhà Chu dẫn dân đến đất Bân:

Dịch: Đã đo bóng nắng trên đồi, xem phía âm phía dương, xét dòng suối chảy. — Kinh Thi, Đại Nhã, Công Lưu

Ba việc trong một câu: đo bóng mặt trời để định phương, xem sườn nào hướng nắng (dương) sườn nào khuất nắng (âm), xem nguồn nước. Chữ "âm dương" ở đây còn nghĩa gốc, là sườn nắng sườn râm, chưa phải âm dương triết học. Đó là khảo sát địa hình, và nó nằm ngay trong bộ kinh cổ nhất của Nho gia.

Thiên Định chi phương trung (Dung phong) tả việc dựng cung ở đất Sở Khâu: "Định chi phương trung, tác vu Sở cung; quỹ chi dĩ nhật, tác vu Sở thất" — khi sao Định ở chính giữa trời thì dựng cung, đo bóng mặt trời mà dựng nhà. Rồi "bốc vân kỳ cát" — bói thì bảo là tốt. Định hướng bằng sao, bằng bóng nắng; rồi vẫn bói. Hai lớp "xem" và "bói" đứng cạnh nhau, và sẽ đứng cạnh nhau suốt lịch sử nghề.

Thượng Thư: "bốc trạch", "tướng trạch" thành từ

Thiên Thiệu Cáo trong Thượng Thư chép việc nhà Chu dựng đô mới ở đất Lạc. Câu then chốt:

Dịch: Thái Bảo đi trước Chu Công để xem đất. — Thượng Thư, Thiệu Cáo

Và ít dòng sau: Thái Bảo sáng sớm đến đất Lạc "bốc trạch", bói được rồi thì đo đạc, dựng. Hai chữ tướng trạch (xem đất) và bốc trạch (bói đất) xuất hiện cạnh nhau trong một văn bản được coi là đầu Chu. Thiên Lạc Cáo còn chép Chu Công bói mấy chỗ quanh sông Lạc, gửi cả bản đồ và lời bói về cho vua.

Đây là mốc văn bản có hai chữ ấy rõ nhất. Câu "giáp cốt văn có chữ bốc trạch" hay gặp trên mạng nên hiểu là: giáp cốt có lời bói về dựng ấp, còn cụm từ "bốc trạch" thành hình rõ trong Thượng Thư.

Tần Hán: nhà cửa có phép, sách có thư mục

Nhật Thư Thụy Hổ Địa. Thẻ tre đời Tần khai quật năm 1975 ở Thụy Hổ Địa (Vân Mộng, Hồ Bắc) có phần "Nhật Thư", sách ngày dùng trong dân gian, trong đó có những đoạn xem nhà: phần nào của nhà cao, thấp, đặt ở phía nào thì lành dữ ra sao. Lần đầu có một văn bản thực hành xem nhà ở, vài trăm năm trước Táng Thư.

Hán Thư Nghệ Văn Chí. Thư mục triều Hán ghi sách "Cung Trạch Địa Hình" ở nhóm Hình pháp (xem tướng) và sách "Kham Dư Kim Quỹ" ở nhóm Ngũ hành (chọn ngày). Bài kham dư là gì đã phân tích hai dòng này. Các sách ấy đều mất; ta chỉ biết tên.

Vương Sung phản biện. Ngay đời Đông Hán, Vương Sung trong Luận Hành, thiên Cật thuật, đã bác phép "đồ trạch thuật" đoán nhà theo âm của họ người (năm âm hợp với năm hướng cửa). Đại ý ông hỏi: họ là do người đặt ra, sao lại quyết định được lành dữ của cửa nhà. Phong thủy có người tin thì cũng sớm có người hỏi lại.

Táng Thư và đời Đường: nghề có lý thuyết

Chữ "phong thủy" và lý thuyết "sinh khí đi trong đất" đến từ Táng Thư, gắn tên Quách Phác (276–324). Nhưng đề yếu Tứ Khố ghi sách đến đời Tống mới xuất hiện trong thư mục (bài Táng Thư). Vậy mốc chắc là: khái niệm có thể cũ hơn, văn bản ta có là văn bản được biết từ đời Tống.

Đời Đường có ba thứ đáng ghi: Hoàng Đế Trạch Kinh, sách nhà ở gắn tên Hoàng Đế mà văn bản hiện còn muộn hơn nhiều (bài Hoàng Đế Trạch Kinh); truyền thuyết Dương Quân Tùng và trường phái Giang Tây (bài Dương Công phong thủy); và Lã Tài, một học giả đầu Đường, được vua sai chỉnh lý sách âm dương, viết bài phê phán sách táng, đại ý cho rằng phú quý, thọ yểu không do đất mộ. Cuốn Cựu Đường Thư chép lại lập luận của ông.

Đời Tống: kim nam châm và cuộc tranh luận của Nho gia

Dịch: Các nhà phương thuật lấy đá nam châm mài mũi kim thì kim chỉ được về Nam, nhưng thường hơi lệch về Đông, không hoàn toàn chính Nam. — Thẩm Quát, Mộng Khê Bút Đàm

Câu này quan trọng vì hai chữ đầu: phương gia, những người làm phương thuật, trong đó có thầy địa lý. Tức là cuối thế kỷ mười một, kim nam châm đã là dụng cụ của nghề, và Thẩm Quát còn ghi được độ lệch từ. Trước đó, Luận Hành đời Hán có nói "cái thìa tư nam" ném xuống đất thì cán chỉ Nam; các nhà sử khoa học còn tranh luận nó có phải thìa nam châm hay không. Bài phong thủy có khoa học không bàn tiếp chuyện la bàn.

Đời Tống cũng là lúc Nho gia chia hai phe. Tư Mã Quang viết Táng Luận, đại ý kể nhà ông chôn cất không theo thầy âm dương mà con cháu vẫn yên ổn, khuyên người đời đừng để xác cha mẹ chờ "đất tốt" nhiều năm không táng. Chu Hy, ngược lại, khi bàn chọn đất lăng cho vua đã viết bản Sơn Lăng Nghị Trạng, đại ý cho rằng phải chọn đất cho kỹ vì đó là nơi gửi di thể tổ tiên. Hai bậc đại Nho, hai lập trường; cuộc tranh luận ấy kéo tới tận đời Thanh.

Minh, Thanh và đường sang Việt Nam

Từ đời Minh, nghề có sách dày: Nhân Tử Tu Tri (1564) cho loan đầu, các sách Tam Hợp, Bát Trạch, rồi Tưởng Đại Hồng mở dòng Tam Nguyên cuối Minh đầu Thanh (bài phái Tam Nguyên). La kinh thêm nhiều vòng. Triều Thanh cho soạn Hiệp Kỷ Biện Phương Thư để dọn dẹp phép chọn ngày.

Ở Việt Nam, mốc văn bản sớm nhất dùng ngôn ngữ kham dư là Chiếu dời đô năm 1010 (bài thế đất Thăng Long). Từ đó nghề địa lý Việt đi theo sách Trung Hoa, cộng thêm lớp truyện kể riêng về Cao Biền, Tả Ao.

Sách cổ nói gì

Dịch: Đã đo bóng nắng trên đồi, xem phía âm phía dương, xét dòng suối chảy. — Kinh Thi, Đại Nhã, Công Lưu

Bình: nếu phải chọn một câu làm điểm khởi đầu của phong thủy, chúng tôi chọn câu này chứ không chọn huyền thoại Hoàng Đế. Nó có thật trong văn bản cổ, và nó cho thấy cái gốc của nghề là đo nắng, xem sườn, tìm nước, những việc mà người làm quy hoạch hôm nay vẫn làm.

Đọc cho đúng mức

• Niên đại "khoảng sáu nghìn năm" của mộ Tây Thủy Pha theo các báo cáo khảo cổ phổ biến; cách đọc hình vỏ trai là rồng, hổ cũng là cách đọc của người khai quật.
• Niên đại các thiên Kinh Thi, Thượng Thư là niên đại văn bản truyền thống; giới nghiên cứu còn tranh luận về thời điểm thành văn của từng thiên.
• Nội dung bài phê phán của Lã Tài, Táng Luận của Tư Mã Quang và Sơn Lăng Nghị Trạng của Chu Hy dẫn đại ý, chưa trích nguyên văn.
• Lịch sử này chứng minh phong thủy có lâu đời, không chứng minh nó đúng. Hai chuyện ấy khác nhau.

Việc nên làm

• Khi đọc một bài "lịch sử phong thủy năm nghìn năm", tìm xem mỗi mốc có vật hay văn bản nào chứng không.
• Đọc nguyên đoạn Công Lưu và Thiệu Cáo; chúng ngắn và có bản dịch tiếng Việt trong các bản Kinh Thi, Thượng Thư phổ biến.
• Đọc tiếp kham dư là gì để thấy hai gốc thời gian và hình thể của nghề.

Nguồn tham khảo

• Kinh Thi — Đại Nhã, Công Lưu (nguyên văn câu "Ký cảnh nãi cương…"); Dung phong, Định chi phương trung (nguyên văn hai câu đầu, câu "bốc vân kỳ cát").
• Thượng Thư — Thiệu Cáo (nguyên văn "Duy Thái Bảo tiên Chu Công tướng trạch"; đại ý đoạn bốc trạch); Lạc Cáo (đại ý).
• Thẩm Quát — Mộng Khê Bút Đàm (nguyên văn câu kim nam châm lệch Đông).
• Vương Sung — Luận Hành: thiên Thị ứng (cái thìa tư nam), thiên Cật thuật (phê phán đồ trạch thuật) — đại ý.
• Táng Thư và đề yếu Tứ Khố (đại ý); Cựu Đường Thư — truyện Lã Tài (đại ý); Tư Mã Quang — Táng Luận; Chu Hy — Sơn Lăng Nghị Trạng (đại ý).
• Báo cáo khảo cổ mộ số 45 Tây Thủy Pha, Bộc Dương (1987); thẻ tre Tần Thụy Hổ Địa (1975), phần Nhật Thư — dẫn theo mô tả phổ biến.