Hoạt Nhân Toát Yếu của Hoàng Đôn Hòa: sách thuốc dân dã thời Lê và chỗ tách sử liệu khỏi truyền thuyết làng Đa Sĩ

Hoạt Nhân Toát Yếu là sách thuốc gắn với tên danh y Hoàng Đôn Hòa, người làng Đa Sĩ (Thanh Oai xưa, nay thuộc phường Kiến Hưng, Hà Đông, Hà Nội), sống thế kỷ XVI dưới các triều Lê Trung Hưng. Theo các tài liệu giới thiệu, sách gồm khoảng hai trăm phương thuốc kèm một thiên dưỡng sinh, được một thầy thuốc cùng làng là Trịnh Đôn Phác biên soạn lại ở thế kỷ XVIII.

Hoàng Đôn Hòa ít được biết hơn Tuệ Tĩnh và Hải Thượng Lãn Ông, một phần vì tư liệu về ông chủ yếu nằm ở làng: thần tích, sắc phong, câu đối, lễ hội. Những tư liệu ấy quý, nhưng trộn lẫn sử và truyện. Bài này cố tách hai thứ, để người đọc biết điều gì có chứng cứ, điều gì là lời làng kể.

Hoàng Đôn Hòa: những gì các nguồn cùng nói

Gộp các nguồn đã công bố (thần tích của làng do các bài nghiên cứu, báo chí địa phương dẫn lại; kỷ yếu hội thảo về ông), có mấy điểm khá thống nhất:

• Ông người làng Đa Sĩ (có nguồn ghi thôn Huyền Khê cùng tổng), huyện Thanh Oai, phủ Ứng Thiên xưa.
• Ông đỗ Giám sinh, không ra làm quan lâu, ẩn cư dạy học và làm thuốc.
• Ông sống trong khoảng các triều Lê Trang Tông (niên hiệu Nguyên Hòa, 1533 – 1548) đến Lê Thế Tông (niên hiệu Gia Thái, 1573 – 1577), tức thời Lê Trung Hưng đang giao tranh với nhà Mạc.
• Ông được làng thờ làm thành hoàng; dân làng kiêng tên ông, đọc chữ "Hòa" thành "Huề".

Năm sinh, năm mất cụ thể thì các nguồn chúng tôi đọc được không ghi, hoặc ghi không khớp nhau.

Giai thoại chống dịch trong quân

Câu chuyện làm nên danh tiếng của ông, theo thần tích và các bài giới thiệu: năm Gia Thái thứ hai (1574), quân Lê Trung Hưng hành quân đánh nhà Mạc ở vùng rừng núi, quân sĩ mắc nhiều bệnh do "lam chướng" (cách người xưa gọi các bệnh sốt rét, sốt vùng rừng) và dịch tả. Hoàng Đôn Hòa được cử giữ việc chăm sóc sức khoẻ cho quân, với chức danh các nguồn ghi là Điều hộ lục quân. Ông dùng một bài thuốc được gọi là Tam hoàng hoàn để chữa cho quân sĩ, cứu được nhiều người. Câu đối ở đền làng còn nhắc công việc này.

Đọc giai thoại này cho đúng:

• Phần cốt lõi (một thầy thuốc dân gian được gọi vào quân đội lo dịch bệnh thời chiến) rất hợp với bối cảnh: chiến tranh Lê – Mạc kéo dài hàng chục năm ở vùng núi, nơi sốt rét là kẻ thù thật của mọi đạo quân.
• Các chi tiết (năm cụ thể, địa bàn hành quân, chức danh, tên bài thuốc) chủ yếu đến từ thần tích và truyền miệng, các bài viết hiện nay ghi không hoàn toàn khớp nhau (có bài nói đánh Mạc ở Thái Nguyên, có bài nói Nghệ An, Cao Bằng). Chúng tôi chưa thấy chính sử như Đại Việt sử ký toàn thư chép về ông.
• Gọi ông là "bác sĩ quân y đầu tiên của Việt Nam", như vài bài báo, là cách nói hiện đại để tôn vinh, không phải một kết luận sử học.

Sử liệu và truyền thuyết: tách ra từng lớp

Bảng này không nhằm hạ thấp ông. Một nhân vật được dân một làng thờ suốt bốn trăm năm, được các triều liên tục ban sắc, khó có thể là nhân vật bịa. Chỉ là những chi tiết cụ thể của đời ông đã đi qua nhiều lớp kể lại, và người đọc hôm nay nên biết lớp nào là lớp nào.

Hoạt Nhân Toát Yếu: tên sách và nội dung

Tên sách nghĩa là "tóm lấy chỗ cốt yếu để cứu sống người". Chữ "hoạt nhân" (cứu người) là chữ quen trong tên sách y Trung Hoa, như bộ Loại Chứng Hoạt Nhân Thư đời Tống; chữ "toát yếu" là tóm lược. Cái tên nói đúng tính chất mà các tài liệu giới thiệu mô tả: một tập phương thuốc ngắn gọn, dùng được, không phải một bộ lý luận lớn.

Theo các tài liệu giới thiệu đã công bố:

• Sách có khoảng hai trăm linh tám phương thuốc chính, chia theo các khoa (có nguồn nhắc ngoại khoa, phụ khoa, nhi khoa…).
• Có một thiên về dưỡng sinh mang tên Tính Mệnh Khuê Chỉ.
• Ở thế kỷ XVIII, Trịnh Đôn Phác, người cùng làng Đa Sĩ, làm thủ phiên ở Thái y viện, đã kế thừa các bài thuốc của Hoàng Đôn Hòa và biên soạn lại thành bản sách được biết đến ngày nay.

Chi tiết cuối rất quan trọng cho việc đọc sách. Bản ta có là bản qua tay một thầy thuốc hai trăm năm sau, làm ở Thái y viện, tức là người đã học y thư chính thống. Phần nào là kinh nghiệm dân dã của Hoàng Đôn Hòa, phần nào là bổ sung, sắp xếp của Trịnh Đôn Phác, hiện chưa có công trình nào tách rõ mà chúng tôi đọc được. Tình trạng này giống với các sách mang tên Tuệ Tĩnh: sách thuốc là sách dùng hằng ngày, mỗi lần chép lại là một lần có thể thêm bớt (xem Tuệ Tĩnh).

Đặt trong dòng y học Việt

Hoàng Đôn Hòa nằm ở khúc giữa, và đại diện cho một kiểu thầy thuốc phổ biến của làng quê Việt: người có học (đỗ Giám sinh), chọn ở nhà dạy học và làm thuốc, được triều đình gọi khi cần, và được làng nhớ ơn bằng cách thờ làm thần. Đặt cạnh Tuệ Tĩnh và Lãn Ông, ông cho thấy y học Việt không chỉ có hai đỉnh núi, mà có cả những thầy thuốc làng mà tên tuổi giữ được nhờ đình làng hơn nhờ thư viện.

Văn bản cổ nói gì

Chúng tôi chưa đối chiếu được bản Hán Nôm gốc của Hoạt Nhân Toát Yếu hay thần tích làng Đa Sĩ, nên không trích nguyên văn. Đại ý thần tích, theo các bài giới thiệu dẫn lại: ông là người học rộng, thông nghề thuốc, gặp năm dịch thì đem thuốc và gạo giúp dân, được triều đình gọi theo quân chữa bệnh cho binh sĩ, có công nên được phong tước, khi mất được thờ làm phúc thần của làng. — Thần tích làng Đa Sĩ (đại ý)

Bình: thần tích là loại văn bản viết để tôn thần, thường được soạn hoặc soạn lại nhiều đời sau người được thờ, nên đọc như lời tôn vinh có cốt lõi lịch sử, không như biên niên sử. Điểm đáng tin nhất trong thần tích này là cái cốt lõi nghề nghiệp (thầy thuốc, chống dịch, giúp dân), vì chính nó giải thích được vì sao một làng thờ ông suốt mấy trăm năm.

Đọc cho đúng mức

• Số phương, tên thiên dưỡng sinh và vai trò của Trịnh Đôn Phác trong bài lấy theo các tài liệu giới thiệu đã công bố; muốn chắc từng chi tiết cần đọc bản Hán Nôm và các nghiên cứu văn bản học.
• Bài thuốc "Tam hoàng hoàn" được nhắc trong giai thoại là phương của thế kỷ XVI; không có nghiên cứu hiện đại nào về hiệu quả của nó. Sốt rét và tả ngày nay được chẩn đoán bằng xét nghiệm và điều trị theo phác đồ ở cơ sở y tế.
• Tên gọi "thầy thuốc quân y đầu tiên" là cách nói tôn vinh, không phải kết luận sử học.

Việc nên làm

• Nếu ở Hà Nội, ghé đình, đền Đa Sĩ dịp lễ hội (từ ngày 12 đến 15 tháng Giêng theo lịch làng) để thấy cách một làng giữ ký ức về thầy thuốc của mình.
• Khi đọc về các danh y làng, tách ba lớp: di tích, sắc phong; sách; truyện kể.
• Có vấn đề sức khoẻ, đi khám; muốn dùng y học cổ truyền, đến cơ sở có giấy phép, không tự dùng phương trong sách cổ.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đôn Hòa — Hoạt Nhân Toát Yếu, theo bản biên soạn lại của Trịnh Đôn Phác (đại ý theo các tài liệu giới thiệu).
• Nguyễn Hồng Siêm, Dương Kiều Minh, Nguyễn Hữu Khai (chủ biên) — Danh nhân, danh y Hoàng Đôn Hòa: kỷ yếu hội thảo khoa học, kèm giới thiệu Hoạt Nhân Toát Yếu.
• Thần tích, sắc phong và câu đối đình đền Đa Sĩ, theo các bài giới thiệu đăng trên báo chí văn hoá Hà Nội.
• Chu Quăng — Loại Chứng Hoạt Nhân Thư (đời Tống), để đối chiếu cách đặt tên sách.