"Y Dịch đồng nguyên": câu gán cho Tôn Tư Mạc, ai thật sự nói, và mối nối thật giữa Y với Dịch

"Y Dịch đồng nguyên" nghĩa là y học và Kinh Dịch cùng một nguồn: cùng dựa trên lý âm dương biến hoá. Câu "bất tri Dịch, bất túc dĩ ngôn thái y" (không biết Dịch thì chưa đủ để nói chuyện làm thầy thuốc lớn) thường gán cho Tôn Tư Mạc đời Đường, nhưng người ghi lại là Trương Cảnh Nhạc đời Minh; trong sách hiện còn của Tôn Tư Mạc chưa thấy nguyên câu.

Câu nói nổi tiếng và người thật sự ghi lại nó

Trên mạng tiếng Việt, câu "không biết Dịch thì không thể làm thầy thuốc giỏi" gần như luôn đi kèm tên Tôn Tư Mạc, danh y đời Tuỳ – Đường, tác giả bộ Thiên Kim. Nhưng lần theo văn bản, ta thấy:

Cách hiểu thận trọng: Trương Cảnh Nhạc có thể dẫn theo một truyền khẩu, hoặc tóm ý thiên Đại Y Tập Nghiệp thành một câu gọn. Dù thế nào, câu nổi tiếng là cách nói của thế kỷ mười bảy, cách Tôn Tư Mạc gần một nghìn năm.

Tôn Tư Mạc thật sự đòi thầy thuốc học gì

Thiên Đại Y Tập Nghiệp (việc học của bậc đại y) mở đầu bộ Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương. Ông liệt kê những gì người muốn thành đại y phải thuộc:

1. Y kinh: Tố Vấn, Giáp Ất Kinh, Châm Kinh của Hoàng Đế, Minh Đường, mười hai kinh mạch, tam bộ cửu hậu, ngũ tạng lục phủ, huyệt vị, bản thảo.
2. Phương thư: các phương của Trương Trọng Cảnh, Vương Thúc Hoà và các danh y khác.
3. Thuật số: âm dương lộc mệnh (số mệnh), các phép xem tướng, bói mai rùa năm điềm, Chu Dịch, Lục Nhâm.

Nhóm thứ ba làm người hôm nay ngạc nhiên. Nhưng đặt vào thời Đường, nó dễ hiểu: y học khi ấy thuộc nhóm "phương kỹ", cùng nhà với thiên văn, lịch pháp, bói toán. Một thầy thuốc phải chọn ngày giờ châm cứu, tính vận khí, nói chuyện với bệnh nhân vốn tin tướng số. Tôn Tư Mạc không nói Dịch quan trọng hơn Tố Vấn; ông xếp nó sau cùng, như một phần học vấn nền của người trí thức thời ấy.

Ông nói thêm, đại ý, rằng học như vậy rồi còn phải đọc cả Ngũ Kinh, sử sách, Lão Trang, kinh Phật, vì không đọc thì không biết nhân nghĩa, không biết từ bi. Tức là cái ông đòi là một nền học rộng, Dịch chỉ là một mảnh.

Trương Cảnh Nhạc và lý thuyết "Y Dịch đồng nguyên"

Người biến ý tưởng thành lý thuyết là Trương Cảnh Nhạc (Trương Giới Tân) cuối đời Minh. Trong thiên Y Dịch Nghĩa, ông viết, đại ý:

• Trời đất lấy hai khí âm dương mà tạo hoá muôn vật; người lấy hai khí âm dương mà nuôi trăm xương cốt. Dịch có đủ cái lý của y, y được cái dụng của Dịch.
• Y và Dịch cùng nguồn, là cùng ở sự biến hoá: Dịch nói biến hoá của trời đất, y nói biến hoá của thân người.
• Thầy thuốc hiểu Dịch thì nhìn bệnh thấy được chỗ âm dương thịnh suy, động tĩnh, thuận nghịch.

Đây là bối cảnh quan trọng: thời Kim – Nguyên – Minh, Lý học Tống (Chu Đôn Di với Thái Cực Đồ Thuyết, Chu Hy) thấm vào y học. Các y gia như Chu Đan Khê, Triệu Hiến Khả, Trương Cảnh Nhạc dùng chữ Thái cực để giải thích mệnh môn, cái gốc thuỷ hoả nằm giữa hai thận. Hải Thượng Lãn Ông của ta đọc kỹ Trương Cảnh Nhạc, nên lý thuyết thuỷ hoả, mệnh môn chiếm một phần lớn trong Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh.

Nội Kinh có dẫn Kinh Dịch không?

Đây là điểm sắc mà ít bài nói tới: Hoàng Đế Nội Kinh dùng âm dương, ngũ hành, cửu cung rất nhiều, nhưng gần như không dẫn quẻ hào của Chu Dịch. Chỗ gần bát quái nhất là thiên Cửu Cung Bát Phong của Linh Khu, chia trời thành chín cung ứng tám phương và trung ương để bàn gió tám hướng.

Nói cách khác, Nội Kinh và Kinh Dịch cùng uống chung một mạch nước tư tưởng âm dương thời Chiến Quốc – Hán, nhưng sách y thời ấy không xây trên quẻ Dịch. Việc đặt quẻ vào y học, như gán Tâm là Ly, Thận là Khảm, hay giải mệnh môn bằng Thái cực, phần lớn là công trình của các đời sau. Nhận ra điều này giúp đọc "Y Dịch đồng nguyên" đúng tầm: một cách hệ thống hoá về sau, không phải nền móng ban đầu.

Những mối nối cụ thể giữa Y và Dịch

Hình ảnh Ký Tế đáng nói kỹ hơn. Quẻ Ký Tế là Khảm (nước) ở trên, Ly (lửa) ở dưới, như nồi nước đặt trên bếp: lửa đun nước, nước không để lửa bốc tràn; hai bên giao nhau nên việc thành. Thầy thuốc dùng hình ảnh này để nói Tâm hoả phải đi xuống, Thận thuỷ phải đi lên; khi hai bên không giao thì sinh các chứng như mất ngủ, hồi hộp, nóng phía trên lạnh phía dưới. Đó là một mô hình mô tả, không phải bản đồ giải phẫu.

Sách cổ nói gì

Dịch: Lại phải hiểu sâu âm dương lộc mệnh, phép xem tướng của các nhà, bói mai rùa năm điềm, Chu Dịch, Lục Nhâm, đều phải tinh thông, như thế mới thành đại y. — Tôn Tư Mạc, Thiên Kim Yếu Phương, Đại Y Tập Nghiệp

Bình: đây là câu thật của Tôn Tư Mạc về Dịch. Nó rộng hơn và "huyền học" hơn câu nổi tiếng, và cho thấy y với thuật số từng ở chung một nhà. Hôm nay hai nhà đã tách, và tách là đúng.

Dịch: Nước ở trên lửa là quẻ Ký Tế; người quân tử nhân đó nghĩ tới hoạn nạn mà phòng trước. — Chu Dịch, Đại Tượng quẻ Ký Tế

Bình: quẻ được y gia dùng làm hình ảnh thuỷ hoả giao nhau lại mang lời dạy "phòng trước khi có hoạn". Đặt cạnh câu "trị vị bệnh" của Nội Kinh, đây có lẽ là chỗ Y và Dịch gặp nhau sâu nhất: ở thái độ đề phòng, hơn là ở kỹ thuật.

Dịch: Dịch có Thái cực, sinh ra hai nghi, hai nghi sinh bốn tượng, bốn tượng sinh tám quẻ. — Chu Dịch, Hệ Từ thượng

Đọc cho đúng mức

• Câu "bất tri Dịch" là lời Trương Cảnh Nhạc ghi lại, chưa tìm thấy trong sách hiện còn của Tôn Tư Mạc. Khi dẫn, nên ghi đúng nguồn.
• Mối nối Y – Dịch phần lớn là mô hình và ẩn dụ được dựng ở đời Tống – Minh, không phải nền móng của Nội Kinh.
• Học Dịch không thay được học y. Ngay Tôn Tư Mạc cũng xếp y kinh, phương thư lên trước thuật số.
• Không dùng quẻ để chẩn đoán bệnh hay chọn thuốc. Quẻ Dịch là công cụ suy ngẫm; bệnh cần khám và xét nghiệm.

Việc nên làm

• Muốn hiểu Y Dịch, đọc song song một bài nhập môn Kinh Dịch (xem Kinh Dịch là gì) và một bài về âm dương trong Đông y, rồi tự so.
• Khi gặp lời quảng cáo "chữa bệnh theo Kinh Dịch", hỏi lại: phương pháp ấy có được cấp phép, có nghiên cứu nào không.
• Có triệu chứng như mất ngủ kéo dài, hồi hộp, đi khám để tìm nguyên nhân, đừng dừng ở cách giải "Tâm Thận không giao".

Muốn tự nhìn tượng quẻ Ký Tế, Vị Tế với sáu hào âm dương, có thể gieo thử một quẻ bằng công cụ dưới đây. Đó là để học Dịch, không phải để hỏi chuyện bệnh tật.

☯️Gieo quẻ Kinh Dịch
Gieo ba đồng xu sáu lần, ra quẻ chủ, hào động, quẻ biến — AI giải theo câu hỏi.✨ Dùng thử

Nguồn tham khảo

• Tôn Tư Mạc — Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương, thiên Đại Y Tập Nghiệp (trích nguyên văn câu về thuật số; phần còn lại đại ý).
• Trương Cảnh Nhạc — Loại Kinh Phụ Dực, thiên Y Dịch Nghĩa (đại ý).
• Chu Dịch — Hệ Từ thượng; Đại Tượng quẻ Ký Tế (trích nguyên văn).
• Hoàng Đế Nội Kinh, Linh Khu — Cửu Cung Bát Phong (đại ý).
• Chu Đôn Di — Thái Cực Đồ Thuyết; Triệu Hiến Khả — Y Quán (bối cảnh học thuyết mệnh môn).