Thượng Kinh Ký Sự: Hải Thượng Lãn Ông vào phủ chúa Trịnh và bài học y đức giữa danh lợi

Thượng Kinh Ký Sự là tập ký sự bằng chữ Hán của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, ghi lại chuyến ông bị triệu từ Hương Sơn ra kinh năm 1782 để chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán trong phủ chúa Trịnh. Sách vừa là tư liệu quý về đời sống phủ chúa cuối thế kỷ mười tám, vừa là lời tự bạch của một thầy thuốc giằng co giữa danh lợi và chí ở ẩn. Bản dịch quen thuộc là của Phan Võ.

Vị trí của tập sách

Thượng Kinh Ký Sự là quyển cuối của bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, xếp như một phụ lục (bài Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh). Lãn Ông viết theo lối nhật ký, ngày nào việc nấy, không chia chương; ông viết xong khoảng cuối năm 1783, sau khi về quê. Bộ sách được khắc in ở Hà Nội cuối thế kỷ mười chín.

Đây là một tập rất lạ trong một bộ sách y: không bàn mạch, không bàn thuốc, mà kể chuyện đi đường, chuyện gặp người, chuyện lòng mình. Giới văn học coi nó là một trong những tác phẩm ký sự hay nhất của văn học trung đại Việt Nam.

Ba bản dịch, ba thời

Các tiêu đề tiểu mục là của người dịch đặt, không có trong nguyên bản chữ Hán. Khi trích "Vào phủ chúa Trịnh", nên biết đó là cách cắt của bản Phan Võ.

Câu chuyện: từ Hương Sơn vào phủ chúa

Lúc ấy Lãn Ông đã ngoài sáu mươi, ẩn ở quê mẹ Hương Sơn (Hà Tĩnh) nhiều năm, chuyên chữa bệnh, dạy học trò, soạn sách. Chúa Trịnh Sâm cho triệu ông về kinh chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, đứa con chúa đã lập làm người nối ngôi.

Ông đi đường mất nhiều ngày. Ký sự tả cảnh dọc đường, rồi tả lúc vào phủ: qua mấy lần cửa, hành lang quanh co, vườn cây chim hót, người truyền lệnh tấp nập, lính gác, thầy thuốc ngự y. Đoạn này được trích trong sách giáo khoa vì chi tiết sắc: một ông già nhà quê bước vào nơi xa hoa bậc nhất kinh thành, ghi lại bằng con mắt vừa ngạc nhiên vừa tỉnh táo. Nhà nghiên cứu Nguyễn Lộc nhận xét ông "không phê phán", nhưng chính các chi tiết đã tự phê phán.

Khi xem bệnh thế tử, đại ý ông nhận định: thế tử ở trong chốn màn che trướng phủ, ăn quá no, mặc quá ấm, nên tạng phủ yếu đi. Một câu chẩn đoán mà cũng là một lời bình về đời sống phủ chúa.

Giằng co giữa danh lợi và y đức

Đoạn được nhắc nhiều nhất của tập là lúc Lãn Ông tự hỏi mình nên chữa thế nào. Theo bản dịch Phan Võ, đại ý:

• Ông nghĩ mình vốn không có ý công danh; nếu chữa có hiệu quả thì sẽ bị danh lợi ràng buộc, không về núi được nữa.
• Ông tính dùng một phương hoà hoãn, không trúng thì cũng không sai mấy, để được ra về.
• Rồi ông nghĩ lại: cha ông mình đời đời chịu ơn nước, mình phải dốc hết lòng thành, nối tấm lòng của cha ông.

Cuối cùng ông chọn chữa hết lòng, dù biết điều ấy có thể giữ chân mình lại. Đây là cuộc giằng co rất người: không phải vị thánh vô cầu, mà là một con người có ham muốn riêng (về quê, sống ẩn) và chọn đặt trách nhiệm lên trên.

Đọc cạnh Y Huấn Cách Ngôn, bài dạy nghề của chính ông, đoạn này thành một ví dụ sống. Đại ý Y Huấn Cách Ngôn nói nghề thuốc là nhân thuật, chuyên giữ gìn mạng người; thầy thuốc phải lo cái lo của người bệnh, không vì giàu nghèo mà đổi lòng. Hơn một nghìn năm trước đó, Tôn Tư Mạc viết tinh thần tương tự trong thiên Đại y tinh thành (bài Đại Y Tinh Thành, bài Thiên Kim Yếu Phương).

Những trang ngoài y học

Thượng Kinh Ký Sự không chỉ có phủ chúa.

• Gặp người cũ. Ông tình cờ gặp lại một người con gái từng có hẹn ước với ông thời trẻ, nay đã là một bà sư già. Ông làm thơ, trong đó có câu "Ngã bất phụ nhân, nhân phụ ngã" (ta không phụ người, người phụ ta). Một đoạn riêng tư hiếm thấy trong văn chương nhà nho.
• Cảm thán về phú quý. Giữa cảnh xa hoa, ông viết đại ý: than ôi, giàu sang như đám mây bay. Câu ấy hoá ra đúng theo nghĩa đen: chỉ ít tháng sau, chúa Trịnh Sâm mất, Trịnh Cán bị loạn kiêu binh phế bỏ.
• Chuyện về quê. Ông được về khi người nhà ốm nặng; ký sự khép lại bằng niềm vui trở về. Về được Hương Sơn là điều ông mong suốt cả chuyến đi.

Đọc như tư liệu lịch sử

Với người nghiên cứu, tập sách cho biết nhiều thứ mà chính sử không chép: cách tổ chức ngự y trong phủ chúa, thủ tục mời thầy thuốc ngoài vào, quan hệ giữa thầy thuốc dân gian và thầy thuốc cung đình, đời sống thường ngày trong phủ. Nó cũng cho thấy căng thẳng chuyên môn: Lãn Ông có lúc không đồng ý với các quan ngự y về cách chữa, và ghi lại sự không đồng ý ấy một cách khéo léo.

Đó là lý do tập ký sự được đọc bởi cả người học y, người học văn và người học sử. Bài Hải Thượng Lãn Ông kể trọn cuộc đời ông.

Sách cổ nói gì

Theo bản dịch Phan Võ, đại ý: Lãn Ông nghĩ mình vốn không màng công danh, chữa có hiệu quả thì sẽ bị danh lợi trói buộc; định dùng phương hoà hoãn; rồi nghĩ lại cha ông đời đời chịu ơn nước, mình phải dốc lòng thành. — Thượng Kinh Ký Sự (dẫn đại ý)

Bình: điều đáng quý ở đoạn này là sự thật thà. Lãn Ông không giấu ý định "chữa cầm chừng" để được về; ông ghi ra rồi tự bác nó. Một cuốn sách dạy y đức bằng lời khuyên thì nhiều; một người thầy thuốc tự kể lần mình suýt không làm đúng thì ít. Bài học y đức đi vào lòng người đọc nhờ chính sự thừa nhận ấy.

Đọc cho đúng mức

• Các đoạn dẫn là đại ý theo bản dịch Phan Võ; chưa đối chiếu nguyên văn chữ Hán.
• Năm sinh của Lãn Ông các nguồn ghi 1720 hoặc 1724; tập sách cho biết lúc lên kinh ông đã ngoài sáu mươi.
• Năm in bản dịch Phan Võ lấy theo lần in lại năm 1989; bản dịch có thể đã in lần đầu sớm hơn.
• Các nhận định y học trong ký sự là của thầy thuốc thế kỷ mười tám, đọc như tư liệu, không áp dụng cho người bệnh hôm nay.

Việc nên làm

• Đọc trọn tập ký sự theo bản Phan Võ; tập ngắn, đọc một hai buổi là xong.
• Đọc đoạn "Vào phủ chúa Trịnh" cạnh đoạn giằng co chữa bệnh để thấy hai mặt: con mắt quan sát và lương tâm nghề nghiệp.
• Đọc thêm Y Huấn Cách Ngôn của Lãn Ông để thấy những điều ông viết thành nguyên tắc cũng là những điều ông tự thử thách trong chuyến lên kinh.

Nguồn tham khảo

• Lê Hữu Trác — Thượng Kinh Ký Sự, quyển cuối bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh (dẫn đại ý).
• Thượng Kinh Ký Sự — bản dịch Phan Võ, Bùi Kỷ duyệt (in lại 1989); bản dịch Nguyễn Trọng Thuật (Nam Phong, 1924); bản dịch Ứng Nhạc Vũ Văn Đình (Sử Địa, 1974).
• Lê Hữu Trác — Y Huấn Cách Ngôn (đại ý).
• Tôn Tư Mạc — Thiên Kim Yếu Phương, thiên Đại y tinh thành (đại ý).