Nam Dược Thần Hiệu: 499 vị thuốc nam mang tên Tuệ Tĩnh và câu chuyện các bản khắc từ thời Lê tới thời Nguyễn

Nam Dược Thần Hiệu là bộ sách thuốc nam bằng chữ Hán mang tên Tuệ Tĩnh, theo mô tả phổ biến gồm 499 vị thuốc, 10 khoa, 184 loại bệnh. Truyền thống đặt sách ở đời Trần thế kỷ mười bốn, nhưng mốc văn bản rõ nhất lại muộn hơn nhiều: sách được dâng vua năm 1717, khắc in năm 1761, và bản khắc còn trong thư viện có bản in năm 1922. Bài này đọc sách như tư liệu lịch sử, không trích phương.

Bộ sách trông thế nào

Theo các mô tả phổ biến, Nam Dược Thần Hiệu có hai phần lớn:

Số phương thường được nêu là hàng nghìn. Những con số này là con số của các bản dịch và mô tả hiện đại; chúng tôi chưa đếm lại trên một bản khắc.

Điểm đáng giá nhất của sách với người đọc hôm nay không nằm ở phương, mà ở cách gọi tên. Nhiều vị được ghi cả tên chữ lẫn tên nôm, kèm nơi mọc, mùa hái, cách chế. Đó là kho tư liệu về cây cỏ, thực phẩm và từ vựng dân gian của người Việt mấy thế kỷ trước.

Các mốc văn bản: từ truyền thống tới bản khắc

Mốc cuối là mốc chúng tôi kiểm được trực tiếp. Thư viện Quốc gia Việt Nam lưu một bản khắc gỗ Nam Dược Thần Hiệu, đề tác giả Nguyễn Bá Tĩnh, in năm Khải Định thứ bảy (1922), "Liễu Văn Đường tàng bản" (bản gỗ cất ở hiệu sách Liễu Văn Đường), 74 trang, khổ 26 x 15 cm, mã NLVNPF-0899, cùng bốn bản trùng khác trong kho. Bản này đã được số hoá.

Một chi tiết đáng hỏi: bản 1922 dài 74 trang, trong khi bộ sách được mô tả là mười một quyển với gần năm trăm vị và gần hai trăm bệnh. Có thể bản ấy chỉ là một phần, có thể mỗi "trang" trong mục lục thư viện là một tờ in hai mặt, hoặc có thể bản in đời Nguyễn đã rút gọn. Muốn biết, phải mở từng tờ mà đếm. Đây là kiểu câu hỏi văn bản học mà người đọc sách cổ nên tập đặt ra.

Tranh luận về tác giả

Các hội thảo về Tuệ Tĩnh những năm 1984 – 1986 đã rà lại tư liệu; bài tổng kết của GS Hoàng Bảo Châu, nguyên Viện trưởng Viện Y học cổ truyền Việt Nam, cho thấy mấy điểm:

• Bia chùa Giám năm 1717 nói tới một nhà sư hiệu Tuệ Tĩnh khắc tượng Quan Âm; khảo sát năm 1984 cho thấy không liên quan tới tác giả sách thuốc. Trùng tên là chuyện có thật trong tư liệu Hán Nôm.
• Phần Nam Dược Thần Hiệu hiện hành được bài viết ghi là gắn với Vương Thừa Chí, theo lời tựa sách; lời Hoà thượng Bản Lai được dẫn lại cho biết mười tập gốc gặp loạn, bản khắc bị cháy.
• Các chi tiết tiểu sử như đỗ Thái học sinh năm 1374, đi sứ nhà Minh đều còn bàn cãi; hội thảo thống nhất chỉ dùng tên "Tuệ Tĩnh".

Bài Tuệ Tĩnh đã trình bày hai thuyết niên đại, bài Hồng Nghĩa Giác Tư Y Thư bàn bộ sách anh em viết bằng phú Nôm; thế kỷ mười bốn và muộn hơn. Đặt các mốc văn bản ở trên cạnh nhau, cách đọc thận trọng nhất là: Nam Dược Thần Hiệu ta có hôm nay là một văn bản nhiều lớp, gốc có thể từ truyền thống thuốc nam thời Trần, nhưng thân sách đã qua tay người thời Lê biên soạn, khắc in, và người thời Nguyễn khắc lại.

"Nam dược trị Nam nhân": đọc trong sách

Câu "thuốc nam chữa người nam" gắn liền với tên Tuệ Tĩnh, dù chưa xác định được nó nằm ở đoạn nào của văn bản hiện còn. Lý lẽ sau câu ấy thì có gốc rất cổ: Tố Vấn, thiên Dị pháp phương nghi luận, đại ý nói người năm phương sống ở khí hậu khác nhau, ăn uống khác nhau, nên bệnh và phép trị cũng khác. Nam Dược Thần Hiệu đứng trên nền lý luận ấy, nhưng chọn nguyên liệu tại chỗ.

Sách dùng khung tính vị, quy kinh của y thư Trung Hoa (bài tứ khí ngũ vị), áp lên cây cỏ Việt. Điều này cho thấy "thuốc nam" không phải một hệ lý luận khác, mà là cùng hệ lý luận, khác nguồn thuốc.

Vì sao không trích phương

Ba lý do:

1. Tên nôm không định danh được loài. Cùng một tên ở hai vùng có thể là hai cây; có cây trong số ấy độc.
2. Liều và cách chế trong sách là của thời ấy, người ấy, bệnh ấy.
3. Người đọc hôm nay đang dùng thuốc khác: cây thuốc có thể tương tác với thuốc huyết áp, thuốc chống đông, thuốc tiểu đường.

Muốn dùng thuốc nam, hãy đến thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ, người biết định danh cây và biết bạn đang dùng gì. Bốn thế kỷ sau, Hải Thượng Lãn Ông soạn Lĩnh Nam Bản Thảo tiếp nối phần thuốc nam (bài Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh).

Sách cổ nói gì

Tố Vấn, thiên Dị pháp phương nghi luận, đại ý: phương Đông là xứ cá muối ven biển, phương Tây là xứ cát đá gió mạnh, phương Bắc lạnh, phương Nam nóng ẩm, trung ương bằng phẳng nhiều sản vật; dân mỗi phương ăn ở khác nhau nên bệnh khác nhau, và phép trị mỗi phương một khác; thầy thuốc giỏi biết dùng các phép cho hợp. — Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn (dẫn đại ý)

Bình: đây là nền lý luận của "Nam dược trị Nam nhân", và nó có trong chính sách gốc của y học Trung Hoa. Tuệ Tĩnh, hay những người biên soạn sách mang tên ông, không chống lại y học phương Bắc; họ áp đúng một nguyên tắc của nó vào xứ mình.

Đọc cho đúng mức

• Các con số 499 vị, 10 khoa, 184 bệnh, mốc 1717 và 1761 là theo mô tả trong tài liệu hiện đại; chúng tôi chưa đối chiếu được bản khắc năm 1761.
• Bản 1922 Liễu Văn Đường kiểm được qua mục lục số hoá của Thư viện Quốc gia; chưa mở từng tờ để so nội dung.
• Thông tin về Vương Thừa Chí, Hoà thượng Bản Lai dẫn lại theo bài tổng kết của GS Hoàng Bảo Châu, chưa xem lời tựa gốc.
• Sách là tư liệu lịch sử. Hiệu quả và độ an toàn của từng vị thuốc phải được kiểm chứng bằng nghiên cứu hiện đại, không suy từ tên sách "thần hiệu".

Việc nên làm

• Muốn đọc Nam Dược Thần Hiệu, xem trước bản số hoá của Thư viện Quốc gia, rồi đọc kèm một bản dịch có chú thích tên khoa học của cây.
• Đọc phần dược để biết tên gọi, nơi mọc, mùa hái của cây cỏ quê mình; đó là phần giá trị văn hoá lớn nhất.
• Không tự hái, tự dùng cây thuốc theo sách; khi có bệnh, đi khám ở cơ sở y tế hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ.

Nguồn tham khảo

• Nam Dược Thần Hiệu — bản khắc Liễu Văn Đường tàng bản, Khải Định 7 (1922), Thư viện Quốc gia Việt Nam, mã NLVNPF-0899 (thông tin thư mục bản số hoá).
• Hoàng Bảo Châu — "Tìm hiểu tư liệu về Tuệ Tĩnh", tổng kết các hội thảo 1984–1986 (dẫn đại ý).
• Laurence Monnais, C. Michele Thompson, Ayo Wahlberg (chủ biên) — Southern Medicine for Southern People: Vietnamese Medicine in the Making (2012) (mốc 1717, 1761, dẫn đại ý qua tài liệu tham khảo).
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Dị pháp phương nghi luận (đại ý).