Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh: bộ sách lớn nhất của y học Việt, đọc theo cấu trúc và theo một cuốn nhật ký lên kinh

Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh là bộ y thư của Lê Hữu Trác (Hải Thượng Lãn Ông, thế kỷ mười tám), theo cách đếm phổ biến gồm 28 tập, 66 quyển, viết bằng chữ Hán và chữ Nôm. Bộ sách đi từ y đức, lý luận Nội Kinh, thuốc nam, các khoa bệnh, đến bệnh án và nhật ký; là công trình y học lớn nhất của người Việt thời trung đại.

Người viết: con nhà khoa bảng bỏ kiếm cầm thuốc

Lê Hữu Trác sinh năm 1724 (có tài liệu ghi 1720), mất năm 1791, quê làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, Hải Dương xưa (nay thuộc Hưng Yên). Ông xuất thân gia đình nhiều đời đỗ đạt; cha từng làm quan to dưới triều Lê.

Tuổi trẻ ông học văn rồi học võ, có thời gian vào quân ngũ của chúa Trịnh. Rồi ông xin về Hương Sơn, Hà Tĩnh, quê mẹ, để nuôi mẹ già. Ở đây ông ốm nặng, được một lương y chữa cho qua cơn bệnh, từ đó ông chuyển hẳn sang học thuốc, tự đọc y thư và về sau mở trường dạy.

Tên hiệu Hải Thượng thường được giải là ghép chữ đầu của Hải Dương và phủ Thượng Hồng, quê cha. Lãn Ông là "ông lười", ông tự giải là lười với danh lợi chứ không lười với nghề.

Cấu trúc bộ sách: đọc theo nhóm cho dễ

Bộ sách không viết một mạch mà được soạn dần qua mấy chục năm, rồi gom lại. Số tập và thứ tự giữa các bản chép, bản khắc có khác nhau, nên thay vì đánh số, ta xếp theo nhóm nội dung:

Đọc bảng sẽ thấy bộ sách bao trọn vòng nghề: từ đạo đức, lý luận, thuốc, các khoa, đến ghi chép ca bệnh và đời sống. Ở thời ông, đó là một giáo trình hoàn chỉnh cho học trò.

Y Huấn Cách Ngôn: y đức đặt ở cửa vào

Tập lời dạy thường được đặt đầu bộ sách. Điểm đáng chú ý là ông viết những điều rất cụ thể, không chỉ khuyên chung chung "phải có lòng nhân". Đại ý các lời dạy:

• Nghề thuốc là một nghề nhân đạo, lấy việc giữ gìn mạng người làm gốc; không được nhân bệnh người mà mưu lợi.
• Có mời đi thăm bệnh thì nên đi ngay, người nghèo người giàu như nhau; bệnh nặng nhẹ thì ưu tiên theo mức nguy cấp, không theo sang hèn.
• Khám phụ nữ, người goá, ni cô thì phải có người nhà bên cạnh, giữ mực thước.
• Không chê bai thầy thuốc khác để đề cao mình; gặp bệnh khó thì thành thật bàn bạc.
• Chữa cho người nghèo, ngoài cho thuốc, có khi phải giúp cả gạo ăn.

Mấy trăm năm sau, những điều này vẫn là nền của quy tắc ứng xử nghề y: không lợi dụng, không phân biệt, giữ ranh giới, tôn trọng đồng nghiệp.

Y Âm Án: một thầy thuốc ghi lại cả thất bại

Điều làm bộ sách khác hẳn nhiều y thư cùng thời là cặp Y Dương Án và Y Âm Án. Y Dương Án ghi các ca ông chữa được. Y Âm Án ghi những ca ông chữa không được, có ca người bệnh không qua khỏi, kèm phân tích chỗ mình chẩn đoán sai, dùng thuốc sai hoặc đến quá muộn.

Ghi lại thất bại của chính mình, công khai cho học trò đọc, là điều hiếm ở thời mà danh tiếng thầy thuốc phụ thuộc vào tiếng đồn "chữa đâu khỏi đấy". Đó là tinh thần mà y khoa hiện đại gọi là rút kinh nghiệm từ ca bệnh, và chính là chỗ người làm nghề hôm nay đọc Lãn Ông thấy gần gũi nhất.

Nguồn học thuật: Nội Kinh, Cảnh Nhạc và Phùng Thị

Lãn Ông không lập một học thuyết hoàn toàn mới. Ông đứng trên Hoàng Đế Nội Kinh và học sâu hai bộ sách đời Minh – Thanh: Cảnh Nhạc Toàn Thư của Trương Cảnh Nhạc và Phùng Thị Cẩm Nang của Phùng Triệu Trương. Từ đó ông đặc biệt coi trọng học thuyết thuỷ hoả, mệnh môn: trong cơ thể có một gốc âm (thuỷ) và một gốc dương (hoả), bệnh lâu ngày thường phải quay về bồi gốc ấy.

Cái riêng của ông là đặt lý luận ấy vào khí hậu và cây thuốc nước Nam. Lĩnh Nam Bản Thảo tiếp nối phần thuốc nam của Tuệ Tĩnh, bổ sung thêm nhiều vị; các tập nhi khoa, đậu sởi phản ánh dịch bệnh trẻ em thật sự ở nông thôn Việt thế kỷ mười tám. Tập vận khí của ông được bàn riêng ở Vận Khí Bí Điển, còn tập nấu ăn ở Nữ Công Thắng Lãm.

Thượng Kinh Ký Sự: tập "văn học" của một bộ sách y

Cuối năm 1781, chúa Trịnh Sâm cho triệu Lãn Ông về kinh chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán. Ông lên đường đầu năm 1782 và ghi nhật ký suốt chuyến đi: cảnh kinh thành, phủ chúa xa hoa, cách các quan ngự y làm việc, và những đắn đo của chính ông.

Đoạn nổi tiếng nhất là lúc ông khám thế tử, thấy bệnh do tỳ vị hư yếu, cần bồi bổ từ gốc, trái với hướng các ngự y đang theo. Ông tự nghĩ, đại ý: nếu chữa có hiệu quả sẽ bị giữ lại làm quan, mất cái thú tự do; nhưng nếu kê thuốc qua loa thì trái với lương tâm và lời cha ông dạy. Cuối cùng ông chọn nói thật và kê đúng điều mình tin, rồi tìm cách xin về.

Thượng Kinh Ký Sự được giới văn học coi là một trong những tác phẩm ký sự hay nhất của văn học trung đại Việt Nam. Bài riêng Thượng Kinh Ký Sự đi sâu hơn.

Số phận văn bản

Lãn Ông mất năm 1791, khi bộ sách còn ở dạng bản thảo chép tay lưu trong học trò và gia đình. Phải gần một thế kỷ sau, bộ sách mới được khắc in tương đối đầy đủ ở Hà Nội vào cuối thế kỷ mười chín. Trong thế kỷ hai mươi, bộ sách được dịch sang tiếng Việt hiện đại và in nhiều lần; các bản dịch đầy đủ hiện nay nhiều tập, có kèm nguyên văn chữ Hán ở một số bản.

Sách cổ nói gì

Lời tựa chung của bộ sách, đại ý: ông học thuốc vì bệnh của chính mình, rồi thấy nghề thuốc là nghề có thể giúp người, nên dốc lòng đọc sách, đi theo các bậc thầy, gom lại những điều tâm đắc, gọi là "tâm lĩnh", tức điều tự lòng mình lĩnh hội được. — Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, lời tựa

Bình: tên bộ sách nói lên tinh thần: "Y tông" là dòng chính của y học, "tâm lĩnh" là điều tự mình thấm. Ông không tự nhận là người lập học thuyết, mà là người đã đọc, đã làm, rồi viết lại điều mình hiểu.

Y Huấn Cách Ngôn, đại ý: thầy thuốc phải chữa cho người nghèo như cho người giàu, không lấy nghề làm phương tiện mưu lợi, phải luôn học thêm vì "nghề này là nghề giữ mạng người". — Y Huấn Cách Ngôn

Chúng tôi trình bày theo đại ý vì các bản dịch có câu chữ khác nhau và chưa đối chiếu được với nguyên văn khắc in.

Đọc cho đúng mức

• Bộ sách là tri thức y học thế kỷ mười tám. Phần lý luận, chẩn đoán dựa trên khung Đông y cổ; phần phương thuốc chưa được kiểm chứng theo chuẩn hiện đại.
• Số "28 tập, 66 quyển" là cách đếm phổ biến; các bản có khác nhau về số tập, thứ tự, tên tập.
• Giá trị bền nhất là y đức, tinh thần ghi chép ca bệnh và tư liệu lịch sử, hơn là các bài thuốc cụ thể.
• Các khoa nhi, sản trong sách mô tả bệnh như đậu mùa, sởi theo hiểu biết thời ấy; ngày nay các bệnh này phòng bằng tiêm chủng và điều trị ở cơ sở y tế.

Việc nên làm

• Người mới đọc Lãn Ông nên bắt đầu từ Y Huấn Cách Ngôn và Thượng Kinh Ký Sự: ngắn, dễ đọc, thấy ngay con người ông.
• Đọc Y Âm Án để hiểu cách một thầy thuốc giỏi tự xét lỗi của mình.
• Có vấn đề sức khoẻ, đi khám; muốn dùng y học cổ truyền, đến cơ sở có giấy phép.

Nguồn tham khảo

• Lê Hữu Trác — Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh: lời tựa chung, Y Huấn Cách Ngôn, Y Âm Án, Y Dương Án (đại ý theo các bản dịch tiếng Việt).
• Lê Hữu Trác — Thượng Kinh Ký Sự (đại ý).
• Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư; Phùng Triệu Trương — Phùng Thị Cẩm Nang (nguồn học thuật Lãn Ông dựa vào).