Đại Y Tinh Thành của Tôn Tư Mạc: trích, dịch và bình bài văn y đức thế kỷ bảy

Đại Y Tinh Thành là thiên văn ngắn, chừng chín trăm chữ Hán, ở quyển đầu bộ Thiên Kim Yếu Phương của Tôn Tư Mạc, viết vào giữa thế kỷ bảy. Bài đặt ra hai đòi hỏi cho người thầy thuốc lớn: tinh là học cho thấu, thành là lòng cho thật. Những câu như "không hỏi sang hèn giàu nghèo, đều coi như người thân" vẫn được thầy thuốc phương Đông đọc như lời thề nghề.

Hai chữ trong tên bài

"Đại y" là thầy thuốc lớn, đối lại với thầy thuốc tầm thường. "Tinh" là tinh thông, tỉ mỉ; "thành" là thành thật, thành tâm. Bài văn chia làm hai phần đúng theo hai chữ: phần đầu nói vì sao phải học cho tinh, phần sau nói thế nào là lòng thành. Thiên này nằm trong quyển 1 của Thiên Kim Yếu Phương, ngay sau thiên Đại y tập nghiệp bàn chuyện người học nghề phải đọc những sách gì (bài Thiên Kim Yếu Phương).

Bản dưới đây trích theo bản số hoá trên Wikisource tiếng Hán; chỗ nào bản ấy khác các bản lưu hành, chúng tôi ghi chú.

Chữ "tinh": học không được dừng

Bài mở bằng lời của Trương Trạm (về các kinh phương mà người học phải đọc, xem bài Thương Hàn Luận), học giả đời Đông Tấn, rằng kinh phương khó tinh thông xưa nay vẫn thế (bản số hoá chép "do lai thượng dĩ"). Rồi Tôn Tư Mạc kết đoạn:

Dịch: Cho nên người học phải tìm cho tận nguồn gốc nghề y, chuyên cần không mỏi; không được nghe ngoài đường nói lại rồi bảo rằng đạo y đã thông hết, tự làm hại mình sâu lắm!

Câu đáng nhớ nhất của phần này là một nhận xét chua chát:

Dịch: Đời có kẻ ngu, đọc sách phương ba năm liền bảo thiên hạ không có bệnh nào không chữa được; đến khi chữa bệnh ba năm mới biết thiên hạ không có phương nào dùng được.

Bình: câu này là chân dung của mọi người mới vào nghề, ở mọi nghề. Ba năm sách làm người ta tự tin; ba năm thực hành làm người ta khiêm tốn. Tôn Tư Mạc không chê việc học sách; ông chê việc dừng lại ở sách. Đặt cạnh tên bài, chữ "tinh" không phải là giỏi, mà là không bao giờ cho rằng mình đã đủ.

Chữ "thành": lòng trước, tay sau

Dịch: Phàm thầy thuốc lớn chữa bệnh, phải yên thần định chí, không ham không cầu, trước hết khởi lòng đại từ thương xót, thề nguyện cứu khắp nỗi khổ của muôn loài có linh tính.

Dịch: Nếu có người bệnh tật đến cầu cứu, không được hỏi sang hay hèn, giàu hay nghèo, già hay trẻ, đẹp hay xấu, oán hay thân, bạn hay người lạ, người Hoa hay người ngoài, ngu hay trí; tất cả như nhau một bậc, đều nghĩ như người thân nhất.

Danh sách tám cặp đối lập ấy gần như phủ hết mọi cách con người phân biệt nhau thời Đường: địa vị, tiền bạc, tuổi, nhan sắc, tình cảm riêng, quan hệ, sắc tộc, học vấn. Câu kết "phổ đồng nhất đẳng" (khắp như nhau một bậc) là một tuyên bố bình đẳng hiếm thấy trong văn bản thế kỷ bảy.

Rồi đến phần can đảm:

Dịch: Cũng không được nhìn trước ngó sau, lo cho lành dữ của mình, tiếc thân mình.

Bài văn nói tiếp, đại ý: thấy người khổ não như chính mình mang, không tránh hiểm trở, ngày đêm, nóng lạnh, đói khát, mệt nhọc, một lòng đến cứu. Và câu kết đoạn, câu nặng nhất cả bài:

Dịch: Như thế mới là thầy thuốc lớn của dân; trái lại thì là giặc lớn của muôn loài. (Bản số hoá chép "khả tố", "phản chi", "cự tặc" bằng chữ khác mặt, nghĩa không đổi.)

Bình: Tôn Tư Mạc không có chỗ giữa. Một người cầm nghề cứu người mà thiếu lòng thì không phải thầy thuốc kém; đó là giặc. Lời ấy nghe gắt, nhưng nó đúng với vị trí của người thầy thuốc: người bệnh đặt cả sinh mạng vào tay họ.

Những đoạn ít được trích

Về dùng sinh vật làm thuốc. Đại ý: từ xưa các bậc hiền chữa bệnh hay dùng sinh vật để cứu lúc nguy; tuy nói rằng súc vật hèn, người quý, nhưng xét về lòng ham sống thì người và vật như nhau ("nhân súc nhất dã"). Ông khuyên tránh dùng sinh vật khi có thể, trừ khi vật đã có sẵn trên chợ. Bản số hoá chép "minh hiền" thay cho "danh hiền" ở đầu câu. Đây là dấu vết rõ của ảnh hưởng Phật giáo trong bài.

Về người bệnh khó nhìn. Đại ý: có người bệnh lở loét, kiết lỵ, hôi hám, người ta ghét không muốn nhìn, thầy thuốc chỉ nên khởi lòng hổ thẹn, thương xót lo lắng, không được khởi một ý ghê tởm; ông nói thêm: đó là chí của ta. Một câu hiếm hoi trong bài mà tác giả nói về chính mình.

Về phong thái và lời ăn tiếng nói.

Dịch: Phép làm thầy thuốc: không được nói nhiều, đùa cợt, cười nói ồn ào, bàn chuyện phải trái, bình phẩm người khác, khoe khoang danh tiếng, chê bai các thầy thuốc khác, tự khoe đức mình.

Về tiền bạc. "Y nhân bất đắc thị kỷ sở trường, chuyên tâm kinh lược tài vật" — thầy thuốc không được cậy sở trường của mình mà chuyên tâm mưu tính của cải. Ông nói thêm, đại ý, không vì người bệnh giàu sang mà kê thuốc quý hiếm để khoe tài.

Bốn đoạn này cho thấy Đại Y Tinh Thành không chỉ là lời hô hào chung chung; nó đi vào những thói xấu rất cụ thể của nghề, những thói mà người bệnh hôm nay vẫn gặp.

Gốc Phật, gốc Nho

Đọc kỹ sẽ thấy hai lớp tư tưởng đan vào nhau:

Tôn Tư Mạc sống giữa thời Phật giáo thịnh nhất của Trung Hoa (về mối nối giữa y và các học thuyết khác, xem bài Y Dịch đồng nguyên), và chính ông được truyền là thông cả Nho, Phật, Lão. Đại Y Tinh Thành là chỗ ba dòng ấy gặp nhau trên một nghề cụ thể. Có lẽ vì vậy mà bài văn dễ được thầy thuốc ở các nước Đông Á, trong đó có Việt Nam, nhận làm của mình.

Hơn một nghìn năm sau: Lãn Ông

Thế kỷ mười tám, Hải Thượng Lãn Ông viết Y Huấn Cách Ngôn, đại ý: nghề thuốc là nhân thuật, chuyên giữ gìn mạng người; thầy thuốc phải lo cái lo của người, vui cái vui của người; có người mời thì đi ngay, không vì nghèo giàu mà đổi lòng. Tinh thần ấy gần như đi thẳng từ Đại Y Tinh Thành. Bài Hải Thượng Lãn Ông kể đời ông. Lãn Ông còn làm thêm một điều Tôn Tư Mạc không làm: tự kể lần mình suýt không làm đúng, trong tập Thượng Kinh Ký Sự.

Sách cổ nói gì

Dịch: Người bệnh đến cầu cứu, không được hỏi sang hèn giàu nghèo, già trẻ đẹp xấu, oán thân bạn bè, người Hoa người ngoài, ngu hay trí; tất cả như nhau một bậc, đều nghĩ như người thân nhất. — Đại Y Tinh Thành

Bình: nếu chỉ giữ một câu của bài, đó là câu này. Nó không yêu cầu thầy thuốc phải giỏi hơn, mà yêu cầu thầy thuốc không được phân biệt. Trong nhiều bệnh viện hôm nay, bảng nội quy về quyền người bệnh nói gần như đúng điều ấy bằng ngôn ngữ khác.

Đọc cho đúng mức

• Văn bản trích theo bản số hoá Wikisource; bản ấy lệch chữ với các bản lưu hành ở vài câu, đã ghi chú. Các đoạn dẫn "đại ý" chưa trích nguyên văn từng chữ.
• Đại Y Tinh Thành là bài văn đạo đức, không phải quy chế; nó cho thấy lý tưởng của một danh y thời Đường, không cho biết thực tế nghề y thời ấy ra sao.
• Phần nói về dùng sinh vật làm thuốc phản ánh quan niệm Phật giáo thời Đường; nó không đề cập tới y học thực nghiệm.
• Đừng đọc bài văn để đánh giá một thầy thuốc cụ thể hôm nay; nó là chuẩn để mỗi người làm nghề tự soi mình.

Việc nên làm

• Đọc trọn bài một lần, chậm; chín trăm chữ mà đủ cả học vấn, lòng thương, can đảm, lời nói và tiền bạc.
• Người làm nghề y, dược: chép câu "phổ đồng nhất đẳng" và câu "độc phương tam niên" ra một chỗ hay nhìn thấy.
• Người bệnh: khi đi khám, có quyền được đối xử như nhau và được giải thích rõ; nếu thấy thầy thuốc nào bán thuốc quý hiếm "để khoe tài", hỏi thêm ý kiến thứ hai.

Nguồn tham khảo

• Tôn Tư Mạc — Bị Cấp Thiên Kim Yếu Phương, quyển 1, thiên Đại y tinh thành (nguyên văn các câu dẫn, đối chiếu bản số hoá Wikisource tiếng Hán; ghi các chỗ lệch chữ).
• Mạnh Tử — Công Tôn Sửu thượng, đoạn tâm trắc ẩn (đại ý).
• Lê Hữu Trác — Y Huấn Cách Ngôn (đại ý).