Thành Cổ Loa: thế đất xoắn ốc giữa đồng bằng và lớp truyền thuyết rùa vàng

Thành Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội) gồm ba vòng thành đất đắp theo các gò đồi bên bờ sông Hoàng, ở đỉnh tam giác châu thổ sông Hồng, nơi nối mạng sông Hồng với mạng sông Thái Bình. Truyền thuyết kể thành đắp đến đâu lở đến đó, nhờ rùa vàng mới xong; khảo cổ cho thấy nền đất yếu và thành được đắp qua nhiều giai đoạn.

Vị trí: đỉnh tam giác châu thổ, ngã ba của các dòng sông

Muốn hiểu vì sao Cổ Loa ở đó, hãy nhìn bản đồ thủy văn trước khi nhìn bản đồ phong thủy. Cổ Loa nằm trên một khu đất gò cao ráo ở bờ trái sông Hoàng. Ngày nay sông Hoàng chỉ còn là con lạch nhỏ do phù sa bồi lấp, nhưng xưa kia nó là một nhánh lớn nối sông Hồng với sông Cầu, tức nối hai hệ thống sông chi phối toàn bộ Bắc Bộ.

Từ một điểm như vậy, thuyền có thể:

• ngược sông Hồng lên vùng trung du, Tây Bắc;
• xuôi sông Hồng ra biển;
• sang sông Cầu để vào hệ sông Thái Bình, tới sông Thương, sông Lục Nam ở phía Đông Bắc.

Thêm vào đó, Cổ Loa ở đúng chỗ trung du chuyển sang đồng bằng: từ đây kiểm soát được cả vùng đồi lẫn vùng ruộng trũng. Việc dời trung tâm quyền lực từ vùng Phong Châu (trung du) về Cổ Loa đánh dấu bước người Việt cổ chiếm lĩnh đồng bằng.

Đó là lý lẽ địa lý thật chi phối việc chọn đất. Nó không cần đến khái niệm long mạch hay minh đường; nó cần sông để đi lại, gò để tránh lụt, và vị trí để kiểm soát.

Ba vòng thành theo gò đất, không phải chín vòng trôn ốc

Truyền thuyết nói thành có chín vòng xoáy như trôn ốc; tên "Loa thành" (thành ốc) cũng từ hình ảnh đó. Dấu tích hiện còn cho thấy ba vòng:

Hai vòng ngoài uốn lượn theo địa hình: người xưa tận dụng chiều cao các gò, đồi tự nhiên, đắp thêm đất cho cao. Chính sự uốn lượn ấy, cộng với hào nước bao quanh mỗi vòng và các hào thông nhau, khiến thành nhìn từ trên cao giống một vòng xoắn. Hình "trôn ốc" vì vậy không phải một bản vẽ có trước mà là kết quả của việc bám địa hình.

Mặt ngoài lũy dốc đứng, mặt trong thoải; hào rộng từ mười đến ba mươi mét, thông với sông Hoàng. Đầm Cả ở phía Đông được dùng làm bến thuyền. Ước tính khối lượng đất đào đắp toàn bộ khoảng hơn hai triệu mét khối. Cổ Loa là một căn cứ kết hợp bộ binh và thủy binh, nơi thuyền có thể đi vòng trong các hào rồi ra sông.

Truyền thuyết: thành đổ, gà trắng, rùa vàng, nỏ thần

Lĩnh Nam Chích Quái, Truyện Rùa Vàng, và phần ngoại kỷ của Đại Việt sử ký toàn thư chép, đại ý: An Dương Vương đắp thành, ngày đắp đêm đổ; có yêu quái (một bản nói là tinh gà trắng nghìn năm) phá. Vua lập đàn cầu đảo, rùa vàng hiện lên giúp trừ yêu, thành mới đắp xong. Rùa để lại một chiếc vuốt, vua sai Cao Lỗ làm nỏ, lấy vuốt làm lẫy, gọi là nỏ thần. Về sau Trọng Thủy, con Triệu Đà, lấy Mỵ Châu, đánh tráo lẫy nỏ; thành mất.

Đặt cạnh khảo cổ, ba chi tiết của truyện có điểm tựa thật:

• "Đắp đến đâu lở đến đó": vùng Cổ Loa là nền đất yếu. Khi cắt ngang thành, các nhà khảo cổ thấy chân thành được chèn lớp đá tảng và đá cuội (có hòn đường kính tới vài chục xăng-ti-mét) chở từ nơi khác đến, xen các lớp gốm vỡ rải dày ở chân và rìa thành để chống sụt lở. Những đoạn ven sông, ven đầm được kè nhiều đá hơn. Nghĩa là người xưa đã thật sự vật lộn với chuyện thành lở, và đã tìm ra kỹ thuật kè chân.
• Rùa vàng: rùa là con vật của nước và của sự vững chãi. Một cách đọc văn học: rùa là hình ảnh của tri thức trị đất, trị nước đến giúp người đắp thành, đúng chỗ kỹ thuật kè đá xuất hiện. Đây là diễn giải, không phải chứng cứ.
• Nỏ thần: khảo cổ tìm thấy ở Cổ Loa hàng vạn mũi tên đồng ba cạnh, cùng khuôn đúc mũi tên. Nỏ là vũ khí có thật và được sản xuất hàng loạt ở đây.

Truyện và đất gặp nhau ở chỗ ấy. Nhưng truyện còn làm một việc khác: giải thích sự mất nước bằng một cuộc hôn nhân và một chiếc lẫy bị tráo, tức là đặt nguyên nhân vào lòng người chứ không vào thế đất.

Khảo cổ nói gì về tuổi của thành

Các đợt nghiên cứu đã cho những mốc chính sau:

• Năm 1970, cắt một đoạn thành ngoại bị sụt, các nhà khảo cổ thấy gốm văn hoá Đông Sơn nằm dưới chân thành, tức thành được đắp trên một nơi đã có người ở từ trước.
• Thập niên 1980, người dân tình cờ phát hiện một trống đồng nặng khoảng 72 kg bên ngoài thành nội, bên trong chứa khoảng hai trăm hiện vật đồng (lưỡi cày, rìu, giáo, mũi tên...).
• Năm 2007 – 2008, đợt khai quật cắt ngang toàn bộ bề rộng vòng thành giữa cho thấy nhiều lớp đắp: ba thời kỳ, năm giai đoạn xây dựng chính. Theo các công bố của nhóm nghiên cứu, phần đắp sớm có niên đại khoảng thế kỷ IV – III trước Công nguyên, tức trước thời nhà Hán.

Kết luận thận trọng: Cổ Loa là công trình của người bản địa thời tiền Hán, được đắp, sửa nhiều lần qua các thời. Việc gán từng vòng cho đúng một triều đại (An Dương Vương, rồi Ngô Quyền dùng lại làm kinh đô thế kỷ X) vẫn còn được bàn.

Đọc Cổ Loa bằng mắt phong thủy: được gì, thiếu gì

Nếu áp khung phong thủy đời sau lên Cổ Loa, người ta có thể nói: sông Hoàng là thủy ôm, Đầm Cả là minh đường, các gò là sa. Những cách nói ấy không sai về hình ảnh, nhưng có hai chỗ cần tỉnh:

• Lý thuyết phong thủy thành văn (Táng Thư, các sách loan đầu; xem kham dư là gì) ra đời muộn hơn Cổ Loa nhiều thế kỷ. Người đắp Cổ Loa không đọc những sách ấy. Đọc Cổ Loa bằng phong thủy là đọc ngược thời gian.
• Cái người xưa thật sự tính là nước (giao thông, hào), đất (gò cao, nền vững), và quân sự (lũy dốc, hào thông). Những tiêu chí ấy trùng với nhiều điều phong thủy đời sau gọi bằng tên khác, như bài phong thủy và kiến trúc khí hậu đã chỉ ra.

So với Thăng Long một nghìn năm sau, chọn đất giữa đồng bằng mở rộng và được khen là thế "rồng cuộn hổ ngồi" (thế đất Thăng Long), Cổ Loa là lựa chọn của một nhà nước còn dựa vào thế thủ: đứng ở bậc thềm giữa đồi và đồng, sau lớp lớp hào nước. Hoa Lư thế kỷ X đi xa hơn nữa theo hướng ấy, lấy cả vùng núi đá vôi làm tường thành (xem thế đất Hoa Lư).

Sách cổ nói gì

Đại Việt sử ký toàn thư, phần ngoại kỷ chép đời An Dương Vương, đại ý: vua đắp thành ở Việt Thường, rộng nghìn trượng, xoắn như hình con ốc nên gọi là Loa thành, lại có tên Tư Long thành; lời chú nói người đời Đường gọi là Côn Lôn thành vì thành rất cao. — Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ

Bình: người chép sử đời Lê đã tả Cổ Loa bằng hình ảnh con ốc (hình dáng) và núi Côn Lôn (độ cao). Không có chữ nào về long mạch. Lớp phong thủy là lớp được đắp thêm về sau, trong cách người đời nay kể về thành.

Lĩnh Nam Chích Quái, Truyện Rùa Vàng, đại ý: thành đắp hễ xong lại đổ; nhờ rùa vàng giúp, nửa tháng thì xong. — Lĩnh Nam Chích Quái

Bình: "nửa tháng" là con số của truyện; khảo cổ cho thấy thành được đắp, sửa qua nhiều giai đoạn. Hai cách kể thời gian ấy nói hai điều khác nhau: truyện nói về một kỳ tích, đất nói về một quá trình.

Đọc cho đúng mức

• Các con số chu vi, độ cao là số ước tính trong tài liệu giới thiệu và báo cáo khảo cổ, có thể chênh nhau giữa các nguồn.
• Niên đại thế kỷ IV – III trước Công nguyên dựa trên các công bố khai quật; chúng tôi chưa đọc trực tiếp báo cáo gốc của từng đợt.
• Truyền thuyết có nhiều dị bản (yêu quái là tinh gà trắng, hay ma quỷ núi Thất Diệu…); bài theo các nét chung.
• Không có bằng chứng nào cho thấy Cổ Loa được chọn theo phép phong thủy thành văn. Các tiêu chí thấy được đều là thủy văn, địa hình và quân sự.

Việc nên làm

• Đến Cổ Loa, đi bộ một đoạn trên thành trung, nhìn xuống hào: cảm nhận "thành bám địa hình" rõ hơn mọi bản vẽ.
• Ghé xem trống đồng Cổ Loa và mũi tên đồng ở bảo tàng để thấy phần "nỏ thần" có thật.
• Khi đọc một bài phong thủy về thành cổ, hỏi: tác giả đang nói điều người xưa nghĩ, hay điều người nay áp vào?

Nguồn tham khảo

• Lĩnh Nam Chích Quái — Truyện Rùa Vàng (đại ý, theo bản dịch lưu hành).
• Đại Việt sử ký toàn thư — Ngoại kỷ, kỷ nhà Thục (đại ý).
• Các kết quả khảo cổ Cổ Loa: cắt thành năm 1970 (gốm Đông Sơn dưới chân thành), trống đồng Cổ Loa phát hiện thập niên 1980, khai quật cắt ngang vòng thành giữa năm 2007 – 2008 (ba thời kỳ, năm giai đoạn), theo các công bố và tổng thuật đã xuất bản.