Long mạch: cán long, chi long và cách thầy xưa "tầm long"

Long mạch là dải núi hoặc dải đất cao chạy liền, được phép địa lý cổ xem như đường dẫn khí tới chỗ đặt mộ, dựng nhà. Mạch lớn gọi là cán long, nhánh rẽ ra gọi là chi long. "Tầm long" là lần theo mạch ấy từ núi gốc tới chỗ nó dừng. Ngày nay việc lần mạch làm được khá chính xác trên bản đồ đường đồng mức.

Vì sao gọi núi là rồng

Rồng trong tưởng tượng phương Đông có ba nét: thân dài liền một mạch, lúc ẩn lúc hiện, và biến hoá không đứng yên. Người xem đất thấy dãy núi có đúng ba nét ấy. Núi chạy dài hàng chục dặm, có lúc vọt thành đỉnh, có lúc lún xuống thành đèo, có đoạn chìm hẳn dưới ruộng rồi nổi lại phía xa. Gọi là "long" là để nhắc người học nhìn cả thân, không nhìn một ngọn.

Từ đó sinh ra cả một bộ từ: núi gốc là tổ, đoạn thắt là cổ, chỗ mạch dừng là đầu, các nhánh bên là chân, là mái chèo. Bộ từ này nghe như văn chương nhưng thực ra là một cách mô tả địa hình rất có hệ thống, và phần lớn dịch được sang ngôn ngữ bản đồ hiện nay.

Cán long và chi long: thân cây và cành

Sách loan đầu chia mạch theo độ lớn. Cách chia này giống cây: thân, cành lớn, cành nhỏ, rồi tới chỗ ra quả.

Điều người mới học hay bỏ qua: sách không cho cán long là tốt hơn chi long. Cán long khí mạnh nhưng còn đang đi, thường chưa dừng để kết huyệt; chính các chi nhỏ ở cuối mới là chỗ khí chậm lại. Nhân Tử Tu Tri bàn kỹ chỗ này: muốn tìm chỗ đất dùng được, phải theo cán tới chỗ nó tách chi, rồi theo chi tới chỗ nó hết.

Hám Long Kinh, sách gắn tên Dương Quân Tùng đời Đường, mở đầu bằng hình ảnh núi Tu Di là "xương" của trời đất, từ đó tỏa ra bốn phía như tứ chi của người. Các sách đời sau đổi núi Tu Di thành Côn Lôn và nói tới "ba đại cán long" của Trung Hoa. Đây là cách các thầy dựng một bản đồ thế giới bằng ngôn ngữ long mạch, không phải địa lý học; nhưng ý chính — mạch lớn tách dần thành mạch nhỏ — thì đúng với địa hình thật.

Long có khí, long không khí

Mạch núi không phải đoạn nào cũng được tính. Sách phân biệt mạch "sống" và mạch "không có khí" bằng những dấu hiệu nhìn thấy được:

• Khởi phục: mạch lên xuống nhịp nhàng, đỉnh nối đỉnh, như rồng uốn mình. Mạch thẳng đuột một đường sống lưng đều tăm tắp bị coi là cứng.
• Quá giáp: chỗ mạch thắt lại hẹp và thấp giữa hai đoạn cao, như cổ rồng. Sách coi quá giáp rõ là dấu hiệu mạch đang thật sự đi tiếp chứ không tản ra.
• Diện và bối: mỗi dãy núi có một mặt thoải (mặt, "diện") và một mặt dốc (lưng, "bối"). Huyệt kết ở phía mặt. Đứng nhầm sau lưng núi là lỗi rất phổ biến của người mới.
• Chi cước, trạo: những nhánh nhỏ mọc ngang hai bên mạch như chân rết, như mái chèo. Sách đọc hướng của chúng để biết mạch đang chảy về phía nào.

Táng Thư còn có một danh sách nổi tiếng về năm loại núi không dùng để táng, trích ở mục Sách cổ dưới đây. Đọc kỹ thì cả năm loại đều có lý do thực tế: núi trọc thì đất mỏng, xói mòn; núi đứt thì mạch nước ngầm và nền đất bị cắt; núi đá thì không có tầng đất; núi mạch còn đi qua thì sườn dốc, chưa có chỗ bằng; núi đứng trơ một mình thì gió bốn bề.

Tầm long ngày xưa: theo nước mà đi

Thầy địa lý xưa không có bản đồ. Họ lần mạch bằng chân, và mẹo chính là theo nước. Hai dòng suối chảy song song thì giữa chúng luôn có một sống đất cao; hai dòng hợp lại ở đâu thì sống đất giữa chúng hết ở đó. Người trong nghề tóm bằng câu "lưỡng thủy giáp nhất sơn" — hai nước kẹp một núi.

Câu khẩu quyết "nhập sơn tầm thủy khẩu, đăng huyệt khán minh đường" (vào núi tìm cửa nước, lên huyệt nhìn minh đường) cũng nói cùng ý: muốn biết mạch dừng ở đâu, hãy tìm chỗ nước của cả vùng thoát ra. Mạch thường kết ở phía trong cửa nước ấy, chỗ nước được giữ lại lâu nhất. Phép xem nước có ở bài Thủy pháp.

Cách đi này chậm nhưng đúng về nguyên lý. Đó cũng chính là nguyên lý của thủy văn học: đường phân nước là sống núi, đường tụ nước là thung khe. Người xưa và người làm bản đồ hôm nay đang nhìn cùng một thứ.

Đọc long mạch trên bản đồ đường đồng mức

Bản đồ đường đồng mức nối những điểm cùng độ cao. Chỉ cần biết đọc vài hình dạng, bạn lần được mạch núi của cả một vùng trong mười phút — việc mà thầy xưa mất mấy ngày đi bộ. Bảng sau đổi thuật ngữ cổ sang dấu hiệu trên bản đồ:

Cách làm thực tế:

1. Mở bản đồ địa hình có đường đồng mức (bản đồ địa hình nhà nước, hoặc chế độ địa hình trên ứng dụng bản đồ điện thoại).
2. Tô các dòng suối trước. Chúng là khung xương ngược của long mạch.
3. Giữa hai dòng suối, tìm đường sống nối các mũi chữ U chỉ xuống thấp. Đó là mạch.
4. Lần ngược mạch lên cao để thấy nó tách ra từ dãy nào (cán hay chi), lần xuôi xuống để thấy nó dừng ở đâu.
5. Ở đoạn cuối, xem phía nào thưa (mặt) và chỗ nào hai dòng nước hai bên gặp nhau trước mặt.

Bản đồ cho bạn thế lớn. Nó không thay được việc đứng tại chỗ: nền đất, độ ẩm, cây cối, gió — những thứ sách gọi là "hình" — vẫn phải đến tận nơi mới thấy.

Đồng bằng có long mạch không

Ở đồng bằng sông Hồng hay đồng bằng sông Cửu Long, núi gần như không có. Sách vẫn bàn long ở đây, gọi là bình dương long. Khẩu quyết quen thuộc "cao nhất thốn vi sơn, đê nhất thốn vi thủy" — cao một tấc là núi, thấp một tấc là nước — nói rằng ở đất bằng, chỉ chênh vài tấc cũng đủ làm mạch.

Thủy Long Kinh, sách do Tưởng Đại Hồng biên tập đời Thanh, đi xa hơn: ở vùng sông nước, hãy xem chính dòng nước làm long, vì nước định hình đất chứ không phải ngược lại. Đây là chỗ khác hẳn cách xem đất vùng núi, và rất hợp với địa hình phần lớn nước ta. Lời truyền về các "long mạch" lớn của Việt Nam được tách riêng ở bài Long mạch Việt Nam.

Sách cổ nói gì

Núi Tu Di là xương cốt của trời đất, trấn giữa lòng trời làm vật lớn. — Hám Long Kinh, câu mở đầu

Bình: câu mở đầu đặt núi vào vai bộ xương của trái đất. Đọc theo nghĩa đen thì là vũ trụ quan Phật giáo đời Đường; đọc theo nghĩa nghề thì nó dạy người học một trật tự: từ lớn xuống nhỏ, từ tổ xuống chi. Dương Quân Tùng còn là nhân vật nửa sử nửa truyện; xem bài Dương Công phong thủy.

Khí nhờ sinh sôi hòa hợp, nên núi trọc không táng được; khí theo hình mà tới, nên núi đứt không táng được; khí đi trong đất, nên núi đá không táng được; khí theo thế mà dừng, nên núi mạch còn đi qua không táng được; khí nhờ các mạch hội lại, nên núi đứng một mình không táng được. — Táng Thư, đoạn năm loại núi không táng (theo bản lưu hành)

Bình: năm câu, mỗi câu một điều kiện của long mạch "có khí": có cây cỏ, liền mạch, có đất, đã dừng, có núi khác đi kèm. Đây là bản kiểm tra ngắn gọn nhất mà sách cổ để lại, và cả năm điều đều kiểm được bằng mắt.

Đọc cho đúng mức

Long mạch là mô tả địa hình bằng hình ảnh, không phải một dòng năng lượng đo được. Các dãy núi có thật, sống núi có thật, đường phân nước có thật; còn "khí chạy trong mạch" là cách người xưa diễn đạt chuyện nước ngầm, gió, nền đất ổn định. Hiểu theo hướng ấy thì phép tầm long rất có ích; hiểu thành một dòng điện vô hình thì sẽ sinh ra đủ chuyện khó kiểm chứng.

Các lời đồn kiểu "đào đường cắt long mạch làm cả làng sa sút", hay chuyện Cao Biền đi phá long mạch nước Nam, thuộc lớp truyện kể hơn là lớp sách địa lý. Bài Cao Biền và Cao Vương địa lý tách hai lớp ấy.

Các phái cũng dùng long mạch với mức độ khác nhau. Phái hình thế (loan đầu) coi long là gốc. Phái Huyền Không và Tam Hợp vẫn nói "long" nhưng phần tính toán chủ yếu nằm ở hướng và thủy khẩu. Với nhà phố, phần long mạch dùng được thường chỉ là: khu mình ở cao hay trũng, phía sau có thế đất hay dãy nhà cao làm chỗ tựa hay không.

Việc nên làm

• Trước khi chọn đất ở vùng đồi núi, mở bản đồ đường đồng mức, tô suối trước, tìm sống đất sau. Xem lô đất nằm ở mặt thoải hay lưng dốc của sống.
• Tránh chọn đất ngay trên đường tụ nước (đáy thung) hoặc trên đỉnh trơ trọi; hai chỗ đó là "thủy" và "độc sơn" theo cách nói của sách.
• Ở đồng bằng, hỏi người địa phương về mức ngập các năm lớn. Ở đây "cao một tấc" có giá trị thật.
• Đọc tiếp Bốn dạng huyệt để biết mạch dừng thì thành hình gì, và Cửu tinh trong Hám Long Kinh để biết sách đặt tên cho từng dạng núi trên mạch.

Nguồn tham khảo

• Hám Long Kinh, gắn tên Dương Quân Tùng (đời Đường) — câu mở đầu về núi Tu Di.
• Táng Thư (Táng Kinh), gắn tên Quách Phác — đoạn năm loại núi không táng, theo bản lưu hành.
• Từ Thiện Kế, Từ Thiện Thuật — Nhân Tử Tu Tri (đời Minh), phần long pháp; dẫn đại ý.
• Tưởng Đại Hồng biên tập — Thủy Long Kinh (đời Thanh); dẫn đại ý về bình dương long.