Từ "tư nam" đời Hán đến la kinh đời Thanh: lịch sử chiếc la bàn, phần nào là chứng cứ, phần nào là phục dựng

La bàn từ có chứng cứ văn bản rõ ràng từ đời Bắc Tống, thế kỷ 11: cá sắt nhiễm từ thả nước trong Vũ Kinh Tổng Yếu (1044), kim mài đá nam châm treo sợi tơ trong Mộng Khê Bút Đàm của Thẩm Quát. "Tư nam" đời Hán có trong sách, nhưng chiếc muỗng nam châm trên mâm đồng ta hay thấy là bản phục dựng thế kỷ 20. La kinh nhiều tầng hoàn chỉnh thuộc đời Minh, Thanh.

Bảng mốc: chứng cứ và phục dựng

Người kể chuyện la bàn hay nối mọi mốc thành một đường thẳng đẹp. Bảng dưới tách ra từng loại chứng cứ.

Đời Hán: mâm bói trước, kim sau

Hình dáng của la kinh, mâm tròn xoay trên đế vuông, có trước kim từ rất lâu. Đời Hán có thức bàn (bàn bói Lục Nhâm, Thái Ất): một mâm tròn khắc sao Bắc Đẩu và các tháng, đặt xoay trên một mâm vuông khắc can chi, phương vị. Khảo cổ học Trung Quốc đã tìm được hiện vật loại này trong mộ đời Tây Hán, tiêu biểu là các bàn bói trong mộ Nhữ Âm Hầu ở An Huy, khai quật năm 1977.

Thức bàn không có kim. Người dùng xoay mâm tròn theo ngày giờ để bói, không để tìm phương Bắc. Nhưng ý "trời tròn đất vuông", mâm trên xoay mâm dưới đứng, và các vòng can chi, bát quái, đều đi thẳng vào la kinh đời sau. Nhiều nhà nghiên cứu coi thức bàn là tổ tiên về hình của la kinh; tổ tiên về kim thì phải tìm ở chỗ khác.

"Tư nam": một câu văn và nhiều cách đọc

Cái muỗng "tư nam", đặt xuống mặt đất (hay mặt mâm), thì cán của nó chỉ về phương Nam. — Vương Sung, Luận Hành, thiên Thị Ứng

Câu này thường được gọi là ghi chép sớm nhất về la bàn. Chỗ cần nói rõ:

• Văn bản không nói muỗng làm bằng nam châm. Đó là suy luận, vì muỗng tự chỉ Nam thì gần như phải có từ tính.
• Chữ "địa" có người đọc là mặt đất, có người đọc là cái mâm (địa bàn), có người cho rằng câu văn bị chép sai qua các bản.
• Mô hình muỗng đá nam châm trên mâm đồng trong sách giáo khoa là bản phục dựng do nhà nghiên cứu Vương Chấn Đạc làm vào giữa thế kỷ 20. Nhiều người thử lại thấy muỗng đá nam châm tự nhiên khó quay đủ nhạy trên mâm, và cuộc tranh luận về việc người Hán có thật dùng "tư nam" bằng nam châm hay không vẫn còn.

Một số sách khác thời Chiến Quốc, Hán cũng có chữ "tư nam" theo nghĩa dụng cụ hay chức quan định phương. Người đọc nên giữ hai ý tách nhau: chữ "tư nam" có thật và rất sớm; còn "người Hán đã có la bàn từ" là một giả thuyết có lý, chưa phải sự kiện đã chứng minh.

Đời Bắc Tống: kim từ ra khỏi vùng tranh cãi

Từ thế kỷ 11, chứng cứ trở nên rõ ràng và chi tiết.

Chỉ nam ngư (1044). Bộ binh thư Vũ Kinh Tổng Yếu do Tăng Công Lượng chủ biên mô tả, đại ý: cắt lá sắt mỏng thành hình con cá, nung đỏ trong lửa, gắp ra đặt đuôi chĩa về phương Bắc (phương Tý) cho nguội, rồi cất vào hộp kín; khi dùng thả nổi trong bát nước, đầu cá chỉ Nam. — Vũ Kinh Tổng Yếu (đại ý)

Đây là một kỹ thuật làm nhiễm từ mà vật lý ngày nay giải thích được: sắt nung đỏ quá một ngưỡng nhiệt thì mất từ tính, để nguội trong từ trường Trái Đất theo phương Bắc Nam thì giữ lại một chút từ tính theo phương ấy. Lá cá nhẹ, nổi trên nước nên quay được dù từ tính yếu. Nó cho thấy người Tống không chỉ biết đá nam châm mà còn biết làm nhiễm từ cho sắt không cần đá.

Kim treo sợi tơ (cuối thế kỷ 11). Thẩm Quát trong Mộng Khê Bút Đàm tả kim mài vào đá nam châm và bốn cách đặt kim: thả nổi trên nước, đặt trên móng tay, đặt trên miệng bát, treo bằng một sợi tơ tằm mới gắn sáp ở giữa kim. Ông chọn cách treo sợi tơ là tốt nhất, và ghi kim "thường hơi lệch về Đông, không hoàn toàn chính Nam" (đại ý; nguyên văn ở bài độ từ thiên ở Việt Nam). Đó là ghi chép sớm về độ từ thiên.

Kim trên biển (đầu thế kỷ 12). Chu Úc trong Bình Châu Khả Đàm kể chuyện thuyền buôn ở Quảng Châu, đại ý: người lái thuyền biết địa lý, đêm thì xem sao, ngày thì xem mặt trời, trời âm u thì xem kim chỉ nam. — Bình Châu Khả Đàm (đại ý)

Như vậy trong khoảng bảy, tám chục năm, kim từ đã có ở ba môi trường: quân sự, học giả, hàng hải. Còn trong phong thuỷ thì sao? Các nhà nghiên cứu cho rằng giới làm địa lý dùng kim từ cùng thời hoặc sớm hơn; chính Thẩm Quát nói kim là đồ của "các nhà phương thuật". Nhưng phong thuỷ ít để lại văn bản kỹ thuật cùng thời như binh thư hay bút ký, nên phần này khó định mốc.

Đời Nam Tống: từ la bàn ướt sang la bàn khô

La bàn ướt là kim hay cá thả nổi trong bát nước: dễ làm, nhưng nước sóng sánh trên thuyền, trên tay. La bàn khô đặt kim trên một trụ nhọn: gọn, đọc được ngay, là tổ tiên trực tiếp của Thiên Trì trên la kinh (bài Thiên Trì và kim chỉ nam).

Hai chứng cứ thường được dẫn cho la bàn khô thời Nam Tống:

• Bộ sách bách khoa thông dụng Sự Lâm Quảng Ký thời Nam Tống mô tả những đồ chơi định hướng như "chỉ nam quy", con rùa gỗ có gắn nam châm, đặt trên một trụ tre nhọn để xoay (đại ý). Đó là nguyên lý kim trên trụ.
• Một tượng gốm trong ngôi mộ cuối thế kỷ 12 ở Lâm Xuyên, Giang Tây (phát hiện năm 1985) tạc một người cầm vật được nhiều nhà nghiên cứu nhận là la bàn khô có trụ.

Cả hai đều được bàn luận về chi tiết, nhưng gộp lại đủ để nói nguyên lý la bàn khô đã có ở Trung Hoa thời Nam Tống. Việc nó thay hẳn la bàn ướt trên tàu biển thì muộn hơn nhiều; có ý kiến cho rằng la bàn khô kiểu trụ chỉ phổ biến trên tàu Trung Hoa từ thế kỷ 16, có ảnh hưởng qua lại với kiểu la bàn của người Nhật và người châu Âu.

Cùng thời gian ấy ở châu Âu, ghi chép đầu tiên về kim từ dùng đi biển xuất hiện cuối thế kỷ 12, trong sách của học giả người Anh Alexander Neckam. Kim từ đến châu Âu bằng đường nào, hay được phát hiện riêng, vẫn chưa có lời giải dứt khoát.

Đời Minh, Thanh: la kinh thành một bộ sách tròn

La kinh nhiều tầng, với Thiên Trì, các vòng bát quái, 24 sơn, 72 long, 120 phân kim, 64 quẻ, là sản phẩm của đời Minh, Thanh. Các bộ sách giải la kinh đời Thanh giải thích từng tầng, và các phái chia nhau dùng tầng (bài các tầng la kinh). Làng Vạn An ở huyện Hưu Ninh, An Huy nổi tiếng làm la kinh từ đời Minh, Thanh; la kinh Vạn An đến nay vẫn được nhắc như một dòng nghề.

Hai điều đáng để ý về giai đoạn này:

• Ba vòng 24 sơn của la kinh Tam Hợp (chính châm, trung châm, phùng châm) được nhiều người giải thích là dấu vết của các lần chỉnh theo độ lệch kim qua các thời; đó là giả thuyết, văn bản không xác nhận (bài ba vòng 24 sơn).
• Truyền thuyết gán la kinh cho các danh sư như Dương Quân Tùng đời Đường. Theo truyền thống, các tầng trung châm, phùng châm do những người ấy đặt ra; văn bản hiện còn thì không có la kinh hay mô tả la kinh nào từ đời Đường. Đây là chỗ nên tách bạch "theo truyền thống" với "văn bản cho thấy".

Sách cổ nói gì

Câu Luận Hành dẫn ở trên là nguyên văn; các đoạn Vũ Kinh Tổng Yếu, Mộng Khê Bút Đàm, Bình Châu Khả Đàm, Sự Lâm Quảng Ký dẫn theo đại ý.

Bình: điều đáng học ở các văn bản Tống không chỉ là mốc năm. Đó là thái độ của người ghi: Vũ Kinh Tổng Yếu ghi cách làm cụ thể để người khác làm lại được; Thẩm Quát so bốn cách đặt kim rồi chọn cách tốt nhất, ghi luôn chỗ kim không đúng chính Nam. Người học la kinh hôm nay nên giữ đúng tinh thần ấy: biết dụng cụ của mình đến từ đâu, sai ở đâu, và phân biệt điều đã chứng minh với điều người đời sau kể thêm.

Đọc cho đúng mức

• Năm và tên sách trong bài theo các nghiên cứu lịch sử khoa học phổ biến; một số chi tiết (tượng gốm Giang Tây, đồ chơi trong Sự Lâm Quảng Ký) còn được bàn, bài ghi ở mức "được nhiều nhà nghiên cứu nhận là".
• Không có ai "phát minh" la bàn trong một ngày. Đá nam châm, cách làm nhiễm từ, cách đặt kim, hình mâm tròn đế vuông đến từ những người và thời khác nhau.
• Truyền thuyết về danh sư không phải sử liệu, dù chúng nói lên điều các phái coi trọng.
• La kinh ở Việt Nam có lịch sử riêng; xem bài la kinh cổ ở Việt Nam.

Việc nên làm

1. Khi đọc một bài kể lịch sử la bàn, hỏi từng mốc: đây là hiện vật, văn bản, hay bản phục dựng.
2. Nếu có dịp vào bảo tàng có la kinh cổ, xem Thiên Trì: kim đặt trên trụ hay thả nước, có đường chỉ đáy không.
3. Thử làm "chỉ nam ngư" bằng một cây kim khâu: vuốt một chiều vào nam châm vài chục lần, đặt lên mẩu lá hay nút bần thả trong bát nước, xem kim tự quay về Bắc Nam. Đó là bài học vật lý của đời Tống trong mười phút.

Nguồn tham khảo

• Vương Sung — Luận Hành, thiên Thị Ứng (câu "Tư nam chi chước…").
• Tăng Công Lượng chủ biên — Vũ Kinh Tổng Yếu (1044), đoạn làm chỉ nam ngư (đại ý).
• Thẩm Quát — Mộng Khê Bút Đàm, các đoạn về kim từ (đại ý).
• Chu Úc — Bình Châu Khả Đàm, đoạn người đi biển dùng kim chỉ nam (đại ý).
• Sự Lâm Quảng Ký (Nam Tống), mô tả chỉ nam quy, chỉ nam ngư bằng gỗ (đại ý).
• Các nghiên cứu lịch sử khoa học Trung Hoa thế kỷ 20 về la bàn, gồm bản phục dựng "tư nam" của Vương Chấn Đạc và các báo cáo khảo cổ về thức bàn đời Hán.