Độ lệch từ ở Việt Nam: chưa tới 2 độ, có cần chỉnh khi đo hướng nhà

Độ từ thiên ở Việt Nam rất nhỏ: theo mô hình từ trường WMM2025, cuối năm 2026 kim la bàn lệch về phía Tây so với Bắc thật khoảng 1,7 độ ở Hà Nội, 1,4 độ ở Đà Nẵng và 0,6 độ ở TP.HCM. Con số này bé hơn nhiều so với bề rộng 15 độ của một sơn, nên chỉ đáng tính tới khi nhà nằm sát ranh giới hai sơn.

Bắc từ, Bắc thật và độ từ thiên

Kim nam châm không chỉ về Bắc cực địa lý (trục quay của Trái Đất) mà chỉ theo đường sức của từ trường tại chỗ mình đứng. Góc giữa hai hướng đó gọi là độ từ thiên (còn gọi là độ lệch từ). Quy ước quốc tế: kim lệch về phía Đông thì ghi số dương, lệch về phía Tây thì ghi số âm. Toàn bộ lãnh thổ Việt Nam hiện mang số âm, nghĩa là đầu Bắc của kim ngả về Tây một chút.

Hệ quả trực tiếp cho người đo hướng nhà: một bức tường quay đúng chính Bắc địa lý (0 độ thật), đặt la kinh lên đo ở Hà Nội sẽ đọc ra khoảng 1,7 độ. Công thức đổi rất gọn:

• Hướng từ = hướng thật − độ từ thiên.
• Với độ từ thiên âm (như ở Việt Nam), hướng từ luôn lớn hơn hướng thật một chút.

La kinh, la bàn cầm tay và phần lớn ứng dụng la bàn ở chế độ mặc định đều cho hướng từ. Bản đồ vệ tinh, bản vẽ địa chính và chế độ "Bắc thật" trên điện thoại cho hướng thật. Nhầm hai thứ này với nhau mới là lỗi hay gặp, chứ bản thân con số độ lệch thì nhỏ.

Bảng độ từ thiên một số nơi

Số dưới đây tính bằng hệ số chính thức của mô hình WMM2025 (bản có hiệu lực từ 2025 đến hết 2029), cho mặt đất, vào khoảng cuối năm 2026. Làm tròn đến một phần mười độ vì độ chính xác thực tế của mô hình cũng chỉ cỡ đó. Đây là số xấp xỉ, dùng để biết độ lớn, không phải số đo tại nhà bạn.

Quy luật đọc ra từ bảng: càng lên phía Bắc và phía Đông Bắc thì kim càng ngả Tây nhiều; xuống tới Cà Mau, độ lệch chỉ còn dưới nửa độ. Cả nước nằm gọn trong khoảng từ chừng −1,8 đến −0,4 độ. Tính ra phút góc cho ai quen đọc la kinh chia vạch nhỏ: 1,7 độ ở Hà Nội là khoảng 1 độ 42 phút.

Con số này thay đổi theo năm và theo nơi

Từ trường Trái Đất sinh ra từ dòng sắt lỏng trong lõi, nên nó trôi chậm theo năm. Vì vậy mô hình WMM được làm lại mỗi năm năm một lần: bản 2020 dùng đến hết 2024, bản 2025 dùng đến hết 2029. Hai điều nên biết khi cầm con số trong tay:

Theo năm, ở Việt Nam hiện thay đổi rất chậm. Theo WMM2025, độ từ thiên ở Hà Nội chỉ dịch khoảng một phần trăm độ mỗi năm trong giai đoạn 2025 – 2030, tức là coi như đứng yên với việc đo nhà. Nhưng cũng nên biết hai bản mô hình liền nhau không hoàn toàn trùng: bản 2020 dự báo cho Hà Nội năm 2023 khoảng −1,85 độ, bản 2025 tính cho năm 2025 lại ra khoảng −1,75 độ. Chênh một phần mười độ giữa hai bản là chuyện bình thường của mô hình, và cũng là lý do không nên ghi độ từ thiên đến hai chữ số lẻ như thể đó là hằng số.

Theo nơi, mô hình không thấy được dị thường cục bộ. WMM chỉ mô tả phần từ trường quy mô lớn sinh ra từ lõi Trái Đất. Phần do đá và quặng nằm nông dưới đất gây ra thì mô hình bỏ qua. Ở vùng có đá bazan dày, có mỏ sắt, hay ngay trong một khu phố dày đặc cột thép, kim có thể lệch khác số trong bảng. Lệch kiểu này không tra được ở đâu cả, chỉ phát hiện bằng cách đo nhiều điểm và so với một hướng biết trước (xem phần "Việc nên làm").

Có cần chỉnh khi đo hướng nhà

Câu trả lời phụ thuộc vào việc bạn đang theo cách nào, và vào việc nhà rơi chỗ nào trong sơn.

La kinh trong sách cổ lập hướng theo kim. Tọa hướng trong sách Tam Hợp, Huyền Không, Bát Trạch đều đọc trên vòng 24 sơn dưới đầu kim, tức là hướng từ. Phần lớn các thầy hành nghề đo bằng la kinh và đọc thẳng, không cộng trừ gì. Có một nhóm người học hiện đại lập luận rằng khí là chuyện của Trái Đất và Mặt Trời nên phải dùng Bắc thật; nhóm này đổi số đo sang hướng thật trước khi tra. Hai quan điểm đều có người theo. Điều không được làm là trộn: đo bằng điện thoại ở chế độ Bắc thật rồi đem tra như thể đọc trên la kinh.

Với 24 sơn, độ lệch Việt Nam hiếm khi đổi kết quả. Mỗi sơn rộng 15 độ. Dịch cả vòng đi 1,7 độ thì một hướng bất kỳ vẫn nằm trong cùng sơn với xác suất khoảng 1 − 1,7/15 ≈ 89% (Hà Nội), 1 − 1,4/15 ≈ 91% (Đà Nẵng), 1 − 0,6/15 = 96% (TP.HCM). Nói cách khác, chỉ những nhà có số đo nằm trong dải chưa tới 2 độ sát ranh giới hai sơn mới bị đổi tên tọa hướng khi chuyển giữa Bắc từ và Bắc thật.

Với các tầng chia nhỏ hơn thì khác. Vòng 64 quẻ mỗi ô chỉ rộng 5,625 độ: ở Hà Nội, đổi giữa Bắc từ và Bắc thật làm khoảng 30% số nhà sang quẻ khác (1,7/5,625 ≈ 0,3). Vòng 120 phân kim mỗi ô 3 độ thì hơn một nửa. Ai làm Huyền Không Đại Quái hay chọn phân kim cho mộ phần phải nói rõ mình dùng Bắc nào, còn người chỉ cần biết tọa sơn hướng thì gần như không cần bận tâm.

So độ lệch này với sai số đo thực tế còn thấy rõ hơn: một chiếc điện thoại cầm tay, đứng cạnh xe máy và khung cửa sắt, có thể lệch năm bảy độ. Chỉnh 1,7 độ cho từ thiên mà để nguyên sai số năm bảy độ vì đứng sai chỗ là sửa phần nhỏ, bỏ phần lớn. Cách đo cho đúng có ở bài đo hướng nhà bằng điện thoại.

Điện thoại đang cho bạn hướng nào

Điện thoại có từ kế nên đo được hướng từ như la kinh, và có định vị nên tự tra được độ từ thiên tại chỗ để đổi sang hướng thật. Nhiều máy cho chọn:

• Trên iPhone, ứng dụng La bàn có tuỳ chọn "Dùng hướng Bắc thật" trong phần Cài đặt. Bật thì máy cộng sẵn độ từ thiên; tắt thì máy cho hướng từ.
• Trên Android, tuỳ ứng dụng; có ứng dụng ghi rõ "từ" hay "thật" ngay trên màn hình, có ứng dụng không ghi gì.

Trước khi so số đo điện thoại với số đo la kinh của thầy, hãy xem máy đang ở chế độ nào. Ở Hà Nội, hai chế độ chênh nhau gần 2 độ; ở miền Tây Nam Bộ chỉ còn nửa độ.

Sách cổ nói gì

Các nhà phương thuật lấy đá nam châm mài mũi kim thì kim chỉ được hướng Nam, nhưng thường hơi lệch về Đông, không hoàn toàn chính Nam. — Thẩm Quát, Mộng Khê Bút Đàm

Bình: đây là một trong những ghi chép sớm nhất trên thế giới về độ từ thiên, viết vào cuối thế kỷ mười một, khi Thẩm Quát quan sát kim nam châm của các nhà phương thuật thời ông — những người dùng kim vào việc xem phương hướng. Đầu Nam của kim ngả Đông cũng có nghĩa đầu Bắc ngả Tây — đúng chiều với độ từ thiên âm ở Việt Nam hôm nay, dù con số ở đất Tống thời đó thì không ai tái dựng chắc được. Điều đáng giữ là thái độ: người xưa đã biết kim không chỉ đúng trục trời và ghi lại điều đó chứ không giấu đi. Có giả thuyết cho rằng hai vòng 24 sơn lệch nửa sơn trên la kinh Tam Hợp là dấu vết của những lần người xưa "chỉnh" theo độ lệch quan sát được; giả thuyết và những chỗ chưa chắc của nó ở bài ba vòng 24 sơn trên la kinh. Thẩm Quát còn để lại những lời giải khác cho người học huyền học, như phần nạp âm.

Đọc cho đúng mức

• Bảng ở trên là số mô hình, xấp xỉ, cho cuối năm 2026. Muốn số chính thức cho đúng ngày và đúng toạ độ thì dùng công cụ tính độ từ thiên của NOAA hoặc BGS, nhập toạ độ nhà mình; con số ra sẽ chỉ khác bảng chừng vài phần trăm độ.
• Mô hình không thấy dị thường cục bộ. Ở nơi đất có quặng hay giữa khối bê tông cốt thép, kim có thể lệch khác bảng, và đó là sai số không tra trước được.
• Dùng Bắc từ hay Bắc thật là chuyện quy ước của phái, không phải chuyện đúng sai vật lý. Sách cổ đọc trên kim; người theo cách hiện đại đổi sang Bắc thật. Hãy theo đúng quy ước của người lập tinh bàn cho mình.
• Với ranh giới 24 sơn, độ từ thiên ở Việt Nam chỉ đổi kết quả cho khoảng một phần mười số nhà. Còn sai số do đo ẩu thì đổi kết quả cho nhiều nhà hơn thế.

Việc nên làm

• Ghi số đo kèm chú thích "từ" hay "thật", ví dụ "201 độ từ, đo ngày …". Số không có chú thích thì mấy năm sau không ai dùng lại được.
• Kiểm điện thoại bằng một hướng biết trước: mở bản đồ vệ tinh, chọn một đoạn đường thẳng gần nhà, đọc góc của nó trên bản đồ (là hướng thật), rồi đứng giữa vỉa hè thoáng đo lại bằng máy. Chênh nhau nhiều hơn độ từ thiên cộng vài độ thì máy cần hiệu chỉnh hoặc chỗ đứng có nhiễu.
• Nhà có số đo cách ranh giới sơn dưới 2 độ (xem bảng ở bài 24 sơn hướng) thì hỏi rõ người lập tinh bàn dùng Bắc nào, và đọc thêm bài không vong tuyến.
• Người học Đại Quái, phân kim: ghi độ từ thiên của nơi đo vào sổ, vì ở các tầng chia nhỏ con số này không còn bỏ qua được.

Nguồn tham khảo

• Thẩm Quát — Mộng Khê Bút Đàm, đoạn ghi chép về kim mài đá nam châm và độ lệch của kim.
• Mô hình Từ trường Thế giới WMM2025 — Trung tâm Thông tin Môi trường Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA NCEI) và Cục Địa chất Anh (BGS); số trong bài tính từ bộ hệ số chính thức của mô hình.
• Mô hình Từ trường Thế giới WMM2020 — dùng để so sự khác nhau giữa hai bản mô hình liền nhau.