Máy lạnh, nước đá và mùa hè: chữ "âm thử" của Đông y gặp đời sống văn phòng
Chủ biên Thắng Hồ · Cập nhật 21/10/2026 · 10 phút đọc
"Âm thử" là bệnh mùa hè nhưng do lạnh: vì trời nóng mà tham mát, ngồi chỗ gió, ăn uống đồ lạnh, để rồi nhiễm lạnh. Trương Cảnh Nhạc đời Minh tách nó khỏi "dương thử" là bệnh do nóng thật. Máy lạnh và nước đá là phiên bản hiện đại của cái "tham mát" ấy; lời khuyên không phải bỏ máy lạnh, mà là đừng để chênh lệch nóng lạnh quá lớn, quá đột ngột.
Kiến thức văn hoá, không thay cho khám chữa bệnh. Bài viết đặt khái niệm âm thử của y học cổ truyền cạnh thói quen dùng máy lạnh, nước đá như một cách hiểu văn hoá. Không có bài thuốc nào trong bài. Méo miệng, yếu tay chân đột ngột là dấu hiệu cấp cứu, không phải "trúng gió".
Trương Cảnh Nhạc chia thử làm hai
Thử, khí nóng mùa hè, là một trong lục dâm. Trước Cảnh Nhạc, sách thuốc nói về bệnh mùa hè khá lẫn lộn. Ông đặt một ranh giới rõ trong phần Thử chứng của Cảnh Nhạc Toàn Thư: thử có hai chứng âm và dương. Âm thử là vì nắng nóng mà nhiễm lạnh; dương thử là vì nắng nóng mà nhiễm nóng (nguyên văn ở mục "Sách cổ nói gì").
Ông tả người mắc âm thử rất cụ thể, đại ý: người sợ nóng, tham mát, không tránh khí lạnh, hoặc ngồi trong nhà cao cửa rộng, hoặc nằm chỗ gió, dưới bóng cây, hoặc lúc nóng lúc lạnh mà không giữ chăn áo, để khí lạnh xâm vào da; bệnh phát thì sốt, sợ lạnh, đau đầu, đau mình, không ra mồ hôi. Lại có người ăn uống đồ sống lạnh quá mức làm hại Tỳ Vị, sinh nôn, tiêu chảy, đau bụng.
Điều quan trọng trong cách chia của Cảnh Nhạc: âm thử, xét bản chất, là bệnh lạnh xảy ra trong mùa nóng. Ông nhấn rằng không được thấy mùa hè là cứ dùng thuốc mát, vì người bệnh âm thử cần được xử như bệnh lạnh. Sai một chữ "âm, dương" là chữa ngược.
| Dương thử | Âm thử | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân theo Cảnh Nhạc | nắng nóng thật, lao động ngoài trời | vì nóng mà tham mát: chỗ gió, nhà mát, đồ lạnh |
| Người hay gặp thời xưa | người làm đồng, đi đường | người nhà giàu, ngồi nhà rộng, nằm hóng gió |
| Người hay gặp hôm nay | người lao động ngoài trời, người già trong đợt nắng nóng | dân văn phòng, người ra vào phòng lạnh liên tục |
| Biểu hiện sách tả | nóng, khát, ra nhiều mồ hôi, mệt | sợ lạnh, đau đầu, đau mình, không mồ hôi; hoặc nôn, tiêu chảy |
| Cách nói hiện đại gần nhất | kiệt sức do nóng, say nắng | cảm lạnh, khó chịu do đổi nhiệt; rối loạn tiêu hoá |
Dòng "người hay gặp thời xưa" đáng chú ý: âm thử là bệnh của người có điều kiện. Thời Cảnh Nhạc, chỉ nhà giàu mới có nhà cao cửa rộng, có kho băng, có người quạt. Hôm nay máy lạnh và tủ đá có ở khắp nơi, nên bệnh của nhà giàu xưa thành bệnh của dân văn phòng nay.
Một ngày văn phòng mùa hè, đọc bằng chữ "âm thử"
Hình dung một ngày tháng Sáu ở Hà Nội hay Sài Gòn:
| Giờ | Ở đâu | Nhiệt độ ước chừng |
|---|---|---|
| 7 giờ 30 | xe máy trên đường | 32 – 34 độ, nắng sớm |
| 8 giờ – 11 giờ 30 | văn phòng máy lạnh | 22 – 24 độ |
| 12 giờ | ra quán ăn trưa | 36 – 38 độ |
| 13 giờ – 17 giờ | văn phòng, ly trà đá trên bàn | 22 – 24 độ |
| 17 giờ 30 | xe máy giờ tan tầm | 34 – 35 độ |
| Đêm | phòng ngủ máy lạnh | 20 – 22 độ, gió thổi thẳng |
Trong một ngày, cơ thể đi qua bốn năm lần chênh lệch mười, mười lăm độ, có lần là ngay sau khi vừa ra mồ hôi. Đây gần như đúng cảnh Cảnh Nhạc tả: "lúc nóng lúc lạnh mà không giữ chăn áo". Chỉ khác là ngày xưa phải là nhà giàu mới có, còn nay ai cũng có.
Y học hiện đại nhìn thấy gì
Y học hiện đại không có chẩn đoán "âm thử", nhưng có mấy điều liên quan đáng biết.
Đổi nhiệt đột ngột và tim mạch. Bước từ nóng vào lạnh, mạch máu ngoài da co lại, huyết áp có thể tăng nhất thời; bước từ lạnh ra nóng, tim phải làm việc nhiều hơn để đưa máu ra da tản nhiệt. Với người khoẻ, cơ thể thích nghi được. Với người cao tuổi, người có bệnh tăng huyết áp, bệnh tim, chênh lệch lớn và đột ngột là gánh nặng thật.
Không khí khô. Máy lạnh hút ẩm khi làm lạnh. Ngồi lâu dễ khô mắt, khô mũi, khô họng, nhất là người dùng kính áp tròng, người nhìn màn hình nhiều.
Phòng kín, máy bẩn. Tổ chức Y tế Thế giới từ những năm 1980 đã mô tả "hội chứng nhà kín": người làm việc trong toà nhà kín, thông gió kém hay nhức đầu, mệt, khó tập trung, kích ứng mắt mũi họng, đỡ khi ra khỏi toà nhà. Máy lạnh lâu không vệ sinh có thể tích bụi, nấm mốc, làm nặng thêm dị ứng; hệ thống làm mát lớn bảo trì kém từng là nguồn lây vi khuẩn Legionella gây viêm phổi.
Ngủ máy lạnh. Đông y coi giấc ngủ là lúc dương khí vào trong, cơ thể kém chống đỡ với lạnh hơn ban ngày. Phòng quá lạnh, gió thổi thẳng vào người khi ngủ, nhiều người dậy đau mỏi cổ vai, nghẹt mũi. Bằng chứng khoa học về chuyện này chưa nhiều, nhưng than phiền thì rất phổ biến.
Nước đá. Không có bằng chứng nước đá gây viêm họng ở người khoẻ, và uống nước lạnh khi trời nóng còn giúp hạ nhiệt. Một số người (người hay đau dạ dày, hội chứng ruột kích thích, đau nửa đầu) thấy khó chịu khi uống lạnh; phần "Tỳ Vị không ưa lạnh" của Đông y đúng với những người này hơn là với mọi người. Vấn đề lớn hơn ở ta là đá không sạch: đá cây dùng để ướp hàng, làm bằng nước không đạt chuẩn, là nguồn gây tiêu chảy mùa hè.
"Trúng gió máy lạnh" và một hiểu lầm nguy hiểm
Nhiều người tin ngồi trước máy lạnh, quạt thổi thẳng vào mặt thì "trúng gió", méo miệng. Liệt mặt ngoại biên (thường gọi liệt dây thần kinh số bảy) là có thật, và người bệnh hay kể trước đó bị lạnh; nhưng nghiên cứu chưa chứng minh được gió lạnh là nguyên nhân.
Điều cần nhớ hơn mọi giả thuyết: méo miệng đột ngột, nhất là kèm nói khó, yếu hay tê một bên tay chân, có thể là đột quỵ. Lúc đó mỗi phút đều quý; gọi cấp cứu, đừng cạo gió, đừng chờ xem có tự hết không. Chỉ bác sĩ mới phân biệt được liệt mặt đơn thuần với đột quỵ.
Âm thử và "xuân hạ dưỡng dương"
Lối hiểu của Cảnh Nhạc về âm thử đi cùng lối ông chú câu nổi tiếng của Tố Vấn. Với ông, "xuân hạ dưỡng dương" nghĩa là mùa hè phải giữ cho dương khí khỏi bị gió mát, đồ sống lạnh làm tổn. Đó là một trong ba lối chú lớn, và có lối chú khác ngược hẳn; xem bài xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm.
Người có thể chất dương hư, hay lạnh tay chân, sợ lạnh, dễ đau bụng đi ngoài khi ăn lạnh, theo Đông y là người dễ mắc âm thử nhất. Ngược lại, người làm việc ngoài trời giữa nắng thì nguy cơ chính vẫn là dương thử: mất nước, say nắng (xem dưỡng sinh mùa hè). Một nhà có thể có cả hai: người cha giao hàng ngoài nắng, người con ngồi văn phòng lạnh.
Sinh hoạt hợp lý với máy lạnh
Không cần sống không máy lạnh. Ở khí hậu nóng ẩm, máy lạnh giúp ngủ ngon hơn, làm việc tỉnh hơn và với người già, trong đợt nắng nóng, còn là phương tiện phòng bệnh do nóng. Điều cần là dùng cho vừa:
| Việc | Gợi ý |
|---|---|
| Nhiệt độ ban ngày | để khoảng 25 – 27 độ; các khuyến nghị tiết kiệm điện ở Việt Nam cũng thường khuyên mức từ khoảng 25 – 26 độ trở lên |
| Chênh với ngoài trời | đừng để chênh quá lớn; nhiều người dùng mẹo không quá khoảng bảy, tám độ (đây là mẹo kinh nghiệm, không phải tiêu chuẩn) |
| Vào phòng lạnh khi vừa đi nắng | lau khô mồ hôi, ngồi chỗ không có gió thổi thẳng vài phút |
| Ra khỏi phòng lạnh | tắt máy hoặc tăng nhiệt độ trước khi ra mươi, mười lăm phút nếu có thể; đừng tắm nước lạnh ngay khi vừa đi nắng về |
| Gió | chỉnh cánh gió lên trần, đừng thổi thẳng vào người, nhất là khi ngủ |
| Ngủ | đặt hẹn giờ hoặc chế độ ngủ; đắp chăn mỏng che bụng cho trẻ |
| Không khí | mở cửa thông gió vài lần trong ngày; vệ sinh lưới lọc định kỳ |
| Đồ uống | uống đủ nước; nước mát được, đá chỉ dùng đá sạch; ai thấy bụng khó chịu khi uống lạnh thì giảm |
| Văn phòng | mang áo khoác mỏng; đứng dậy đi lại mỗi giờ, rời màn hình để mắt nghỉ |
Sách cổ nói gì
Thử hữu âm dương nhị chứng: âm thử giả, nhân thử nhi thụ hàn giả dã; dương thử giả, nhân thử nhi thụ nhiệt giả dã.
Thử có hai chứng âm và dương: âm thử là vì nắng nóng mà nhiễm lạnh; dương thử là vì nắng nóng mà nhiễm nóng. — Trương Cảnh Nhạc, Cảnh Nhạc Toàn Thư, Thử chứng
Bình: chữ then chốt là "nhân thử", vì nắng nóng. Người bệnh âm thử không bị lạnh vì trời lạnh; họ bị lạnh vì trời nóng làm họ đi tìm mát quá tay. Định nghĩa này đặt bệnh ở hành vi chứ không ở thời tiết, và chính vì thế nó áp được thẳng vào đời sống máy lạnh hôm nay.
Sử khí đắc tiết, nhược sở ái tại ngoại.
Để khí được tiết ra, như điều mình yêu ở bên ngoài. — Tố Vấn, Tứ Khí Điều Thần Đại Luận, đoạn mùa hè
Bình: Tố Vấn coi mùa hè là mùa cơ thể mở ra, mồ hôi thoát ra. Ngồi cả ngày trong phòng lạnh kín là đóng cái "mở" ấy lại. Đọc cạnh câu của Cảnh Nhạc, hai câu cùng nói một điều: mùa hè nên sống với cái nóng một cách vừa phải, không chống nó tới mức cực đoan.
Đọc cho đúng mức
"Âm thử" là một khái niệm chẩn đoán của y học cổ truyền, không có tương đương chính xác trong y học hiện đại; ghép nó với máy lạnh là một cách đọc văn hoá. Chính trong Đông y cũng có người không đồng ý: một số nhà ôn bệnh đời Thanh cho rằng thử chỉ là nóng, bệnh do lạnh trong mùa hè thì cứ gọi là bệnh lạnh, không nên gọi là "âm thử" cho rối (đại ý). Phần đáng tin trong bài là những điều y học hiện đại cũng nói: tránh đổi nhiệt quá lớn và đột ngột, nhất là với người già, người bệnh tim mạch; giữ máy sạch, phòng thông gió; dùng đá sạch. Máy lạnh không phải thủ phạm; cách dùng mới là chuyện cần chỉnh.
Việc nên làm
- Để máy lạnh khoảng 25 – 27 độ ban ngày, cánh gió hướng lên, không thổi thẳng vào người.
- Vừa đi nắng về, lau khô mồ hôi, ngồi nghỉ vài phút rồi mới vào chỗ gió lạnh hay đi tắm.
- Để một chiếc áo khoác mỏng ở văn phòng; đứng dậy đi lại mỗi giờ.
- Vệ sinh lưới lọc máy lạnh định kỳ, mở cửa thông gió vài lần trong ngày.
- Méo miệng, nói khó, yếu một bên người đột ngột: gọi cấp cứu ngay.
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở
Nguồn tham khảo
- Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư, phần Thử chứng (câu phân âm thử, dương thử; đoạn tả người tham mát, đại ý)
- Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, Tứ Khí Điều Thần Đại Luận, đoạn mùa hè
- Tổ chức Y tế Thế giới — tài liệu về hội chứng nhà kín và chất lượng không khí trong nhà
- Khuyến nghị tiết kiệm điện khi dùng điều hoà của ngành điện Việt Nam (đại ý)
Câu hỏi thường gặp
Âm thử là gì?
Là bệnh mùa hè do lạnh: vì trời nóng mà tham mát, ngồi chỗ gió, ăn uống đồ lạnh nên nhiễm lạnh, sinh sợ lạnh, đau đầu, đau mình, hoặc nôn, tiêu chảy. Trương Cảnh Nhạc đời Minh tách nó khỏi dương thử là bệnh do nóng thật.
Ngồi máy lạnh cả ngày có hại không?
Máy lạnh không có hại tự thân. Điều đáng lo là chênh lệch nóng lạnh lớn và đột ngột, không khí khô, phòng kín thông gió kém và máy bẩn; điều chỉnh những điều này là đủ cho đa số người.
Nên để máy lạnh bao nhiêu độ?
Ban ngày khoảng 25 – 27 độ là mức nhiều người thấy dễ chịu mà không chênh quá nhiều với ngoài trời; khuyến nghị tiết kiệm điện ở Việt Nam cũng thường khuyên từ khoảng 25 – 26 độ trở lên.
Mùa hè uống nước đá có sao không?
Với người khoẻ, nước mát giúp hạ nhiệt và không có bằng chứng gây viêm họng. Người hay đau dạ dày, ruột kích thích có thể thấy khó chịu thì nên giảm; quan trọng nhất là chỉ dùng đá sạch.
Ngồi trước máy lạnh bị méo miệng có phải trúng gió?
Không nên tự kết luận như vậy. Méo miệng đột ngột, nhất là kèm nói khó hay yếu một bên tay chân, có thể là đột quỵ và cần cấp cứu ngay; chỉ bác sĩ phân biệt được với liệt mặt đơn thuần.
Nguồn tham khảo: Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư — phần Thử chứng · Trương Cảnh Nhạc — Cảnh Nhạc Toàn Thư, phần Thử chứng (đoạn tả người tham mát) · Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn — thiên 2 Tứ Khí Điều Thần Đại Luận, đoạn mùa hè · Tổ chức Y tế Thế giới — tài liệu về hội chứng nhà kín và chất lượng không khí trong nhà · Khuyến nghị tiết kiệm điện khi dùng điều hoà của ngành điện Việt Nam (đại ý)