Thể chất dương hư: hay lạnh tay chân — Đông y mô tả thế nào và khi nào là dấu hiệu tuyến giáp, thiếu máu

Thể chất dương hư là khuynh hướng cơ thể thiếu phần "dương" ôn ấm: sợ lạnh hơn người khác, tay chân không ấm, thích đồ ăn uống nóng, ăn đồ lạnh dễ đau bụng, đi ngoài lỏng. Đông y coi đây là thể chất, không phải bệnh; nhưng lạnh tay chân kéo dài cũng là dấu hiệu của suy giáp, thiếu máu, cần thử máu để phân biệt.

Dương hư theo tiêu chuẩn chín thể chất

Trong chín thể chất của Vương Kỳ, dương hư mang mã C. Tiêu chuẩn năm 2009 mô tả:

Bảng hỏi đi kèm (thang CCMQ) hỏi nhóm này theo những câu đại ý: tay chân có hay lạnh không; vùng thượng vị, lưng, thắt lưng, đầu gối có sợ lạnh không; có mặc nhiều áo hơn người xung quanh không; có kém chịu lạnh hơn người khác không, kể cả máy lạnh, quạt mùa hè; có dễ bị cảm hơn không; ăn uống đồ lạnh có khó chịu không; bị lạnh hoặc ăn đồ lạnh có dễ tiêu chảy không. Cách chấm điểm có ở bài thang đo thể chất 60 câu.

"Dương" ở đây là gì

Dương trong Đông y không phải nhiệt độ cơ thể, mà là phần làm ấm, làm vận động, giữ bên ngoài vững. Tố Vấn so dương khí của người với mặt trời của trời: mặt trời mất chỗ thì trời tối, dương khí mất chỗ thì thân yếu. Thiên Điều Kinh Luận nói gọn: "dương hư tắc ngoại hàn", dương hư thì lạnh ở ngoài.

Vì thế "lạnh" của dương hư có ba nét riêng mà người trong nghề hay dùng để phân biệt với lạnh do cảm:

• Lạnh từ trong, lâu dài, không phải lạnh một đợt vì trời trở. Mặc thêm áo thì đỡ (sách gọi là "đắc ôn tắc giảm").
• Lạnh ở tay chân, lưng, bụng dưới, đầu gối nhiều hơn ở mặt.
• Đi kèm sự "chậm": ít khát, nước tiểu trong và nhiều, đi ngoài lỏng, người uể oải, ít muốn động.

Khác với thể chất khí hư: khí hư là mệt, hụt hơi, dễ ra mồ hôi nhưng chưa chắc sợ lạnh. Dương hư được sách coi là "khí hư nặng thêm một bậc, thêm lạnh". Người thật hay mang cả hai.

Lạnh tay chân: khi nào không còn là chuyện thể chất

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Nhiều bệnh có tên trong y học hiện đại khiến người ta sợ lạnh, lạnh tay chân, mệt, đúng những dấu hiệu bảng hỏi dương hư chấm điểm. Không thể biết bằng cách tự nhìn; cần xét nghiệm.

Hai nhóm đầu đặc biệt đáng lưu ý vì hay gặp ở phụ nữ, đúng nhóm hay tự nhận là "người hàn": phụ nữ tuổi sinh đẻ dễ thiếu sắt do kinh nguyệt, mang thai; suy giáp (nhất là viêm tuyến giáp tự miễn) cũng gặp ở nữ nhiều hơn nam. Người tự quy mình vào "dương hư" rồi ăn gừng, uống rượu thuốc nhiều năm mà chưa từng thử máu là đang bỏ qua hai bệnh có cách điều trị rõ ràng.

Đi khám ngay khi: một bàn tay hoặc bàn chân đột ngột lạnh, nhợt, đau, tê; đầu ngón tay chân thâm đen, loét; lạnh kèm lú lẫn, buồn ngủ li bì; khó thở, đau ngực.

Dương hư và đời sống văn phòng ở xứ nóng

Một nghịch lý của khí hậu Việt Nam: nhiều người sống ở nơi nóng quanh năm vẫn kêu "người hàn". Đông y có lời giải đáng nghe. Cả ngày ngồi phòng máy lạnh, uống nước đá, ăn trái cây ướp lạnh, ít vận động, ít ra nắng; về đêm lại bật máy lạnh ngủ. Sách cổ coi vận động và ánh nắng là hai thứ nuôi dương, còn lạnh và ngồi yên là hai thứ tiêu hao dương. Bài máy lạnh và thử thấp bàn kỹ chữ "âm thử", tức bệnh do tránh nóng quá mức mà sinh ra.

Phía y học hiện đại cũng có điểm gặp: cơ bắp là nơi sinh nhiệt lớn khi vận động, người ít cơ và ít vận động thường chịu lạnh kém hơn. "Cơ nhão, không chắc" trong mô tả của tiêu chuẩn và lời khuyên vận động gặp nhau ở chỗ này.

Trương Cảnh Nhạc, Hải Thượng và chuyện "quý dương"

Trong lịch sử Đông y có một cuộc tranh luận kéo dài vài trăm năm: nên coi trọng âm hay dương. Chu Đan Khê đời Nguyên cho rằng "dương thường có dư, âm thường không đủ" (xem bài thể chất âm hư). Đời Minh, Trương Cảnh Nhạc phản bác bằng bài Đại Bảo Luận: báu nhất của trời là mặt trời, báu nhất của người là một hơi chân dương. Ông cảnh báo lối dùng thuốc đắng lạnh tràn lan của người theo Đan Khê.

Hải Thượng Lãn Ông đọc kỹ cả hai. Trong phần Huyền Tẫn Phát Vi của bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, ông bàn sâu về thuỷ và hoả của Mệnh môn, đại ý: thuỷ và hoả phải nương nhau, không được bồi một bên mà quên bên kia. Đó là lý do người học Đông y nghiêm túc không coi "bổ dương" là việc đơn giản: bồi dương mà không giữ âm thì sinh nóng, khô, mất ngủ.

Những việc dân gian hay làm sai với "người hàn"

• Uống rượu cho ấm. Rượu làm giãn mạch ngoài da nên thấy ấm lúc đầu, nhưng cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Rượu ngâm thảo dược, động vật không rõ nguồn còn có nguy cơ ngộ độc; ở nước ta đã nhiều lần có người cấp cứu vì rượu ngâm phụ tử, củ ấu tàu.
• Tự mua thuốc "bổ dương", "bổ thận". Sản phẩm trôi nổi có khi trộn chất không công bố. Đông y cũng nói rõ: bổ khi không hư là sai, đúng tinh thần phép hư thì bổ, thực thì tả.
• Kiêng hẳn rau quả "mát". Bỏ rau xanh, trái cây vì sợ lạnh là thiếu chất xơ, vitamin. Cách của mâm cơm Việt là nấu chín, ăn ấm, thêm gừng, tía tô, chứ không bỏ.

Sách cổ nói gì

Dịch: Dương hư thì lạnh ở ngoài. — Tố Vấn, Điều Kinh Luận

Dịch: Dương khí như mặt trời của trời; mất chỗ của nó thì giảm thọ, sức sống không rạng. — Tố Vấn, Sinh Khí Thông Thiên Luận

Dịch: Báu lớn của trời chỉ là vầng mặt trời đỏ; báu lớn của người chỉ là một hơi chân dương. — Trương Cảnh Nhạc, Đại Bảo Luận

Bình: ba câu cho thấy vì sao dương hư được coi trọng trong lý luận cổ. Nhưng đọc kỹ thì cả ba nói về giữ dương, không phải nạp thật nhiều thứ nóng vào người. Chữ "đúng chỗ" ("sở") trong câu Tố Vấn quan trọng hơn chữ "nhiều".

Đọc cho đúng mức

• Dương hư là khái niệm của y học cổ truyền, không trùng với bệnh nào của y học hiện đại; không có xét nghiệm "đo dương".
• Thang chín thể chất được chuẩn hoá trên người Trung Quốc, chưa chuẩn hoá cho người Việt.
• Những dấu hiệu chấm điểm dương hư trùng với suy giáp, thiếu máu và nhiều bệnh khác; chỉ xét nghiệm mới phân biệt được.
• Chuyện "quý dương" hay "quý âm" là tranh luận giữa các phái trong lịch sử, không phải chân lý cố định.

Việc nên làm

• Thử máu trước khi tự gọi mình là "người hàn": công thức máu, ferritin, chức năng tuyến giáp, đường huyết khi bác sĩ chỉ định.
• Giữ ấm lưng, bụng, bàn chân; tránh để máy lạnh thổi thẳng vào người; uống nước ấm hoặc nước thường thay nước đá.
• Vận động đều đặn, tập cho cơ chắc; ra nắng sáng khi có thể. Sách khuyên "xuân hạ dưỡng dương", tận dụng mùa ấm để nuôi dương; xem bài về câu nói này.
• Không dùng rượu thuốc, thuốc bổ trôi nổi; muốn điều chỉnh thể chất thì gặp bác sĩ y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề.

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh, Tố Vấn — Điều Kinh Luận; Sinh Khí Thông Thiên Luận (trích nguyên văn).
• Trương Cảnh Nhạc — Đại Bảo Luận, trong Loại Kinh Phụ Dực (trích nguyên văn).
• Hải Thượng Lãn Ông — Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh, phần Huyền Tẫn Phát Vi (đại ý).
• Hội Trung y dược Trung Hoa — Tiêu chuẩn ZYYXH/T157-2009 về phân loại và xác định thể chất.