Dưỡng sinh mùa hè: tâm khí, mồ hôi và giấc ngủ trưa

Dưỡng sinh mùa hè theo Tố Vấn là nuôi cái "trưởng", sự lớn lên: ngủ muộn dậy sớm, đừng trốn hẳn ánh nắng, giữ tâm đừng giận, để khí được tiết ra qua mồ hôi. Mùa hè ứng với Tâm, và sách gọi mồ hôi là dịch của Tâm. Ở Việt Nam, nắng nóng gay gắt hơn vùng viết sách, nên dưỡng sinh mùa hè trước hết là uống đủ nước, nghỉ trưa và phòng say nắng.

Mùa hè 2027 theo tiết khí

Mùa hè của sách là ba tháng từ Lập hạ đến trước Lập thu. Năm 2027, theo giờ Việt Nam, tính bằng bộ máy âm lịch của site:

Sau Lập thu (8/8/2027), sách đã gọi là mùa thu, nhưng miền Bắc còn nóng thêm vài tuần; người Trung Hoa gọi cái nóng ấy là "hổ mùa thu". Các ngày nóng nhất theo lịch can chi, gọi là tam phục, năm 2027 rơi từ 20/7 đến hết 18/8; xem bài đông bệnh hạ trị.

Tố Vấn dặn gì cho mùa hè

Đoạn mùa hè trong thiên Tứ Khí Điều Thần có những lời dặn khá bất ngờ với người xứ nóng:

1. "Dạ ngọa tảo khởi", ngủ muộn, dậy sớm, như mùa xuân. Ngày dài nhất năm; sách khuyên tận dụng buổi sáng.
2. "Vô yếm ư nhật", đừng chán ánh nắng. Câu này viết cho vùng Hoàng Hà, nơi nắng hè không gắt như ở ta; ý là đừng trốn trong nhà cả mùa. Ở Việt Nam, nên hiểu là ra ngoài lúc sáng sớm, chiều muộn, còn nắng giữa trưa thì tránh.
3. "Sử chí vô nộ", để chí đừng giận. Trời nóng, người dễ cáu. Sách dặn giữ bình tĩnh.
4. "Sử khí đắc tiết, nhược sở ái tại ngoại", để khí được tiết ra, như thể điều mình yêu ở bên ngoài. Hình ảnh rất đẹp: mùa hè cơ thể mở ra, mồ hôi thoát ra, tinh thần hướng ra ngoài. Đừng bít kín cơ thể, đừng đóng kín lòng mình.

Làm ngược thì hại Tâm, sang thu sinh bệnh sốt rét theo cách gọi của sách, vốn cho mùa thu bị thiếu, đến đông bệnh nặng thêm.

Tâm và mồ hôi: "khí được tiết ra"

Trong ngũ hành, ngũ tạng, mùa hè thuộc Hỏa, ứng Tâm. Tố Vấn xếp mỗi tạng một thứ dịch, và mồ hôi là dịch của Tâm. Vì vậy sách coi việc ra mồ hôi mùa hè là bình thường và cần thiết: đó là cách khí "tiết ra", cách cơ thể giải nhiệt.

Y học hiện đại nói cùng một điều bằng ngôn ngữ sinh lý: mồ hôi bay hơi là cơ chế tản nhiệt chính của con người khi trời nóng. Chặn mồ hôi lại (ở mãi trong phòng lạnh rồi đột ngột ra nắng, mặc đồ bí, không uống đủ nước) là làm khó cơ chế ấy.

Nhưng mồ hôi cũng là mất nước và muối. Đông y có câu "mồ hôi ra quá nhiều thì hao khí, hao tân dịch"; y học hiện đại gọi đó là mất nước, rối loạn điện giải. Hai cách nói gặp nhau ở cùng một lời khuyên: ra mồ hôi thì phải bù nước.

"Tâm" của Đông y là hệ chức năng gồm cả tuần hoàn lẫn tinh thần. Mùa nóng đúng là mùa tim mạch phải làm việc nhiều hơn để đưa máu ra da tản nhiệt; người có bệnh tim, huyết áp cần được bác sĩ dặn riêng cho mùa nóng.

Nắng nóng ở Việt Nam: mức độ và nguy cơ

Ngành khí tượng Việt Nam chia nắng nóng theo nhiệt độ cao nhất trong ngày: từ 35 độ là nắng nóng, từ 37 độ là nắng nóng gay gắt, từ 39 độ là đặc biệt gay gắt. Những đợt như thế xảy ra hằng năm ở Bắc Bộ, Trung Bộ, và cuối mùa khô ở Nam Bộ.

Nóng gây ba mức bệnh, nên phân biệt:

Người dễ bị nhất: người cao tuổi (cảm giác khát kém đi), trẻ nhỏ, người lao động ngoài trời, người có bệnh mạn tính, người đang dùng một số thuốc (lợi tiểu, thuốc tim mạch, thuốc tâm thần).

Uống nước thế nào cho đủ

• Đừng đợi khát. Khi thấy khát, cơ thể đã thiếu nước một ít; người già thì cảm giác khát còn đến muộn hơn.
• Nhìn màu nước tiểu. Vàng nhạt là ổn; vàng sẫm, ít là thiếu nước.
• Làm việc ngoài trời: uống đều từng ngụm, khoảng mỗi mười lăm, hai mươi phút, hơn là uống một lần thật nhiều.
• Ra mồ hôi nhiều kéo dài: nước lọc chưa đủ, cần bù thêm muối khoáng (dung dịch bù nước, nước canh, nước trái cây pha loãng).
• Bớt rượu bia, nước ngọt có đường khi trời nóng; rượu bia làm mất nước thêm.

Đông y dặn thêm một điều đáng nghe: đừng lạm dụng nước đá, đồ lạnh. Theo sách, mùa hè dương khí dồn ra ngoài, bên trong lại tương đối "hư hàn", nên uống lạnh quá dễ hại Tỳ Vị. Đây là lý do của câu nghe ngược đời "xuân hạ dưỡng dương"; xem bài xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm. Y học hiện đại không cấm nước lạnh, nhưng nhiều người thấy đau bụng, khó tiêu khi uống đá liên tục; tự nghe cơ thể mình là đủ. Chuyện máy lạnh có bài riêng: máy lạnh và thử thấp.

Giấc ngủ trưa

Sách dưỡng sinh Trung Hoa về sau có khái niệm "ngủ giờ Tý, ngủ giờ Ngọ": ngủ chính vào ban đêm, chợp mắt ngắn vào giữa trưa. Mùa hè, ngủ đêm thường muộn hơn và ngắn hơn, nên giấc trưa giúp bù lại.

Các nghiên cứu hiện đại khá thống nhất ở một điểm: giấc trưa ngắn (khoảng 10 – 30 phút) giúp tỉnh táo, cải thiện tâm trạng và hiệu quả làm việc buổi chiều. Ngủ trưa quá dài, trên một giờ, dễ làm người lờ đờ khi dậy và khó ngủ ban đêm; vài nghiên cứu quan sát còn thấy ngủ trưa rất dài thường đi kèm sức khoẻ kém hơn, dù chưa rõ cái nào là nguyên nhân.

Nếp nghỉ trưa của người Việt vì vậy là một thói quen tốt cho mùa hè, miễn đừng kéo quá dài.

Sách cổ nói gì

Ba tháng mùa hè gọi là phiên tú, tươi tốt trổ bông; khí trời đất giao nhau, muôn vật ra hoa kết quả. Đêm mới nằm, dậy sớm, đừng chán ánh nắng, để chí đừng giận, để hoa trái thành tựu, để khí được tiết ra, như điều mình yêu ở bên ngoài. Đó là cách ứng khí mùa hè, là đạo nuôi sự lớn lên. Làm ngược thì hại Tâm, sang thu sinh sốt rét, vốn cho mùa thu bị thiếu, đến đông thì bệnh nặng. — Tố Vấn, Tứ Khí Điều Thần Đại Luận

Bình: câu "như điều mình yêu ở bên ngoài" là một trong những hình ảnh đẹp nhất của Nội Kinh. Nó nói mùa hè là mùa của hướng ngoại: gặp gỡ, đi lại, làm việc. Dưỡng sinh mùa hè không phải là trốn nóng trong phòng kín, mà là sống mở ra nhưng biết tránh cái quá.

Năm tạng hoá ra năm dịch: Tâm là mồ hôi, Phế là nước mũi, Can là nước mắt, Tỳ là nước dãi, Thận là nước bọt. — Tố Vấn, Tuyên Minh Ngũ Khí

Đọc cho đúng mức

Lời dặn của Tố Vấn cho mùa hè được viết cho khí hậu ôn đới, nơi mùa hè dễ chịu hơn ở ta. "Đừng chán ánh nắng" không nên áp nguyên cho trưa hè Việt Nam 38 độ. Phần chắc giá trị nhất trong bài này là phần y học hiện đại: nhận biết và xử trí các bệnh do nóng, uống nước đúng cách, giấc trưa ngắn. Phần giải thích bằng Tâm, Hỏa, mồ hôi là mô hình văn hoá y học, giúp hiểu cách người xưa nghĩ, nhưng không thay được những khuyến cáo ấy.

Việc nên làm

1. Vận động, làm việc nặng ngoài trời vào sáng sớm, chiều muộn; tránh nắng khoảng 11 – 15 giờ.
2. Mang nước theo người; uống đều từng ngụm, không đợi khát; để ý màu nước tiểu.
3. Nhắc người già trong nhà uống nước, vì họ ít thấy khát.
4. Giữ giấc trưa ngắn, khoảng 20 – 30 phút.
5. Thấy người lú lẫn, da nóng đỏ giữa trời nóng: gọi cấp cứu, làm mát ngay.

📅Lịch âm – lịch vạn niên
Lịch tháng âm dương, can chi, tiết khí, ngày hoàng đạo.Mở

Nguồn tham khảo

• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên 2 Tứ Khí Điều Thần Đại Luận, đoạn mùa hè
• Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn, thiên 23 Tuyên Minh Ngũ Khí, đoạn ngũ dịch
• Tổ chức Y tế Thế giới — khuyến cáo về nắng nóng và sức khoẻ
• Quy định cấp độ nắng nóng của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam
• Mốc tiết khí và ngày tam phục 2027 tính bằng bộ máy âm lịch aihuyenhoc.com