Mục "cung hoàng đạo hôm nay" trên báo bắt đầu từ đâu: bài báo năm 1930 về công chúa Margaret

Mục "cung hoàng đạo hôm nay" là thể loại báo chí, ra đời ở Anh năm 1930: tờ Sunday Express nhờ nhà chiêm tinh R. H. Naylor viết về lá số công chúa Margaret mới chào đời, bài được đón nhận đến mức thành mục định kỳ. Mục ấy chia độc giả theo cung Mặt Trời, nên mỗi đoạn viết chung cho một phần mười hai dân số, ở Việt Nam là hơn 8 triệu người.

Một bài báo về em bé hoàng gia

Công chúa Margaret, con gái thứ hai của Công tước xứ York (sau là vua George VI), sinh ngày 21/8/1930 tại lâu đài Glamis, Scotland. Ba ngày sau, số Chủ nhật 24/8/1930 của tờ Sunday Express đăng bài của Richard Harold Naylor, một nhà chiêm tinh có tiếng ở London lúc ấy, đọc lá số của em bé; theo các bản kể lại, bài đoán đời em sẽ nhiều biến động và có những sự kiện lớn với hoàng gia quanh năm em bảy tuổi. Theo các nhà nghiên cứu lịch sử chiêm tinh như Nicholas Campion, bài báo bán rất chạy, tòa soạn mời Naylor viết tiếp.

Chuyện thường được kể tiếp theo là một bài của Naylor mùa thu năm ấy có nhắc nguy hiểm cho máy bay nước Anh, đúng lúc khí cầu R101 rơi ở Pháp ngày 5/10/1930. Các bản kể khác nhau về chi tiết câu chữ, nhưng điểm chung là: sự trùng hợp ấy làm tên tuổi Naylor nổi bật, và tờ báo lập một mục thường kỳ cho ông.

Lúc đầu mục ấy chia theo ngày sinh từng khoảng ("bạn sinh trong tuần này…"). Dần dần, cách chia gọn nhất thắng thế: mười hai nhóm theo cung Mặt Trời. Đến cuối thập niên 1930, báo chí Anh, Mỹ đã có mục cung hoàng đạo định kỳ, và từ đó thể loại này đi khắp thế giới, đến tận các ứng dụng trên điện thoại hôm nay.

Có hai điều đáng để ý. Một, chiêm tinh trước đó gần hai nghìn năm là thuật lập lá số riêng cho từng người theo ngày, giờ, nơi sinh (bài bản đồ sao cá nhân); việc dồn tất cả về cung Mặt Trời là đổi mới của báo chí, không phải của truyền thống. Hai, bài báo gốc là một lá số cá nhân thật, có ngày giờ sinh cụ thể, chứ không phải một đoạn cho cả nhóm.

Người viết mục cung hoàng đạo làm việc thế nào

Những người viết mục này một cách có nghề thường dùng một kỹ thuật gọi là nhà Mặt Trời: coi cung Mặt Trời của độc giả là nhà 1, cung kế là nhà 2, cứ thế như hệ nhà nguyên cung (bài 12 nhà chiêm tinh), rồi xem các hành tinh đang đi qua nhà nào. Ví dụ năm 2027, Sao Thổ ở Bạch Dương cả năm, Sao Mộc ở Sư Tử đến 26/7/2027 rồi sang Xử Nữ. Theo kỹ thuật ấy:

Từ bảng này người viết suy ra "năm 2027 người Cự Giải chú ý sự nghiệp (Sao Thổ nhà 10)", "người Thiên Bình chú ý quan hệ đối tác (Sao Thổ nhà 7)". Nghĩa là mục báo không hoàn toàn bịa: nó áp một phép tính thật lên một giả định đơn giản hoá.

Giả định ấy là: cung Mọc của bạn trùng cung Mặt Trời. Điều đó chỉ đúng với người sinh quanh lúc mặt trời mọc. Chúng tôi tính cho mọi thời điểm sinh trong năm ở Hà Nội, cách nhau 15 phút: 8,3% số thời điểm có cung Mọc trùng cung Mặt Trời, tức đúng khoảng một phần mười hai. Theo chính logic của chiêm tinh, mục báo "đúng khung" cho chừng một người trong mười hai người đọc nó; mười một người còn lại được đọc nhà lệch một đến mười một ô.

Một đoạn cho hơn 8 triệu người

Việt Nam có khoảng hơn 100 triệu dân. Chia cho mười hai cung, mỗi đoạn "cung Bọ Cạp hôm nay" được viết cho chừng 8 triệu người: học sinh, người về hưu, người vừa cưới, người vừa mất việc, cùng một đoạn chữ. Để một đoạn hợp với 8 triệu người, nó buộc phải viết theo lối ai đọc cũng thấy mình trong đó: "bạn có thể gặp một cuộc trò chuyện quan trọng", "hãy cẩn trọng chuyện chi tiêu", "một người cũ có thể liên lạc".

Đây là chỗ hiệu ứng Barnum hoạt động. Năm 1948, nhà tâm lý học Bertram Forer cho sinh viên làm một bài trắc nghiệm tính cách, rồi phát cho mỗi người một bản "phân tích riêng". Thật ra mọi người nhận cùng một đoạn, ghép từ các câu trong sách tử vi báo. Sinh viên chấm độ chính xác trung bình khoảng 4,3 trên 5. Bài thần số học có đúng không kể kỹ thí nghiệm này và cách tự thử.

Nghiên cứu "song sinh thời gian" của Geoffrey Dean và Ivan Kelly (công bố năm 2003) đi xa hơn: theo dõi khoảng hai nghìn người sinh ở London trong cùng một tuần đầu tháng 3/1958, nhiều người cách nhau chỉ vài phút, qua hơn một trăm chỉ số đo ở tuổi 11, 16 và 23, từ chỉ số học tập đến tính khí. Người sinh sát giờ nhau không giống nhau hơn người sinh xa giờ. Nếu ngay cả bản đồ sao gần như trùng khít còn không cho ra người giống nhau, thì một đoạn chung cho cung Mặt Trời càng khó là lời riêng.

Phương Đông cũng có "mục tử vi trên báo"

Người Việt quen với phiên bản phương Đông của thể loại này: số báo Xuân với trang "tử vi 12 con giáp năm mới", lịch bloc in "tuổi Tý năm nay…", các trang mạng "tử vi hôm nay tuổi Dần". Một đoạn cho tuổi Dần năm nay viết cho mọi người sinh năm Dần, tức cũng chừng một phần mười hai dân số, và cũng không biết tháng, ngày, giờ sinh của ai.

Trong khi đó, lá số Tử Vi thật dùng năm, tháng, ngày, giờ âm lịch và giới tính, cho ra 518.400 tổ hợp khác nhau. Khoảng cách giữa "mục tuổi Dần" và "lá số của một người tuổi Dần" cũng lớn như khoảng cách giữa "mục Bọ Cạp" và bản đồ sao của một người Bọ Cạp. Bài Tử Vi và chiêm tinh khác nhau có phép tính số tổ hợp này.

Sách cổ nói gì

Đại ý, các sách chiêm tinh cổ điển từ Ptolemy đến các tác giả thời Phục Hưng đều dựng lời đoán trên lá số riêng của từng người, lấy điểm mọc, Mặt Trời, Mặt Trăng và các hành tinh lúc sinh; không có sách nền tảng nào đoán vận cho cả một nhóm người chỉ theo cung Mặt Trời. — đối chiếu Tetrabiblos của Ptolemy và các sách chiêm tinh cổ điển (đại ý)

Bình: mục cung hoàng đạo trên báo vì vậy không phải "chiêm tinh rút gọn từ sách cổ" mà là một sản phẩm báo chí mượn ngôn ngữ chiêm tinh. Điều này không làm nó vô hại hay có hại; nó chỉ cho biết mục ấy nên được đọc ở mức nào.

Đại ý, theo nghiên cứu của Nicholas Campion về chiêm tinh báo chí, bài về công chúa Margaret của Naylor năm 1930 là cột mốc mở đầu cho mục cung hoàng đạo định kỳ trên báo Anh, và kiểu chia mười hai cung theo Mặt Trời trở thành chuẩn trong thập niên ấy. — Nicholas Campion, A History of Western Astrology, tập II (đại ý)

Đọc cho đúng mức

Mục cung hoàng đạo hôm nay có thể là một thú vui nhẹ, một lời nhắc chú ý chuyện này chuyện kia, như người ta đọc mục thời tiết hay mục món ăn. Nó không phải lời đoán riêng cho bạn, và chính phép tính của chiêm tinh cũng cho thấy nó chỉ "đúng khung" với khoảng một phần mười hai số người đọc.

Chỗ nên cẩn trọng là khi một đoạn chung bắt đầu chi phối quyết định thật: ký hay không ký, đi hay không đi, nói hay không nói với ai một điều. Những việc ấy cần thông tin thật về hoàn cảnh của bạn, không cần một đoạn viết cho 8 triệu người.

Việc nên làm

1. Đọc mục cung hoàng đạo như đọc một mẩu tản văn buổi sáng; giữ lại câu nhắc có ích, bỏ qua phần còn lại.
2. Thử đọc đoạn của một cung khác thay cho cung mình; nếu thấy đoạn ấy cũng "đúng", bạn đã gặp hiệu ứng Barnum.
3. Muốn xem chiêm tinh nghiêm túc hơn, cần bản đồ sao đủ ngày, giờ, nơi sinh, và hiểu rằng đó vẫn là diễn giải.
4. Không đưa quyết định tiền bạc, hôn nhân, sức khỏe dựa trên mục báo; hỏi người có chuyên môn về việc ấy.
5. Muốn xem phía phương Đông cho riêng mình, lập lá số Tử Vi thay vì đọc trang "tuổi con gì năm nay".

Nguồn tham khảo

• Sunday Express, 24/8/1930 — bài của R. H. Naylor về lá số công chúa Margaret (qua các nghiên cứu lịch sử, đại ý)
• Nicholas Campion — A History of Western Astrology, tập II, phần chiêm tinh báo chí (đại ý)
• Bertram Forer — "The fallacy of personal validation", Journal of Abnormal and Social Psychology, 1949
• Geoffrey Dean, Ivan Kelly — "Is astrology relevant to consciousness and psi?", Journal of Consciousness Studies, 2003
• Vị trí Sao Thổ, Sao Mộc năm 2027 và tỷ lệ cung Mọc trùng cung Mặt Trời ở Hà Nội tính bằng thư viện thiên văn Astronomy Engine